٣. مُکَالِمَۂ سؤم: فائیدون
Και ο Σιμμίας, αφ' ού εγέλασεν, είπε· Μ' έκαμες να γελάσω, μα τον Δία, ω Σώκρατες, εν ώ τώρα μάλιστα δεν είχον καμμίαν όρεξιν να γελάσω. Διότι οι περισσότεροι άνθρωποι, αφ' ού ακούσουν αυτό το οποίον λέγεις, δεν αμφιβάλλω ότι θα συμφωνήσουν ότι πολύ καλά ελέχθη αυτός ο λόγος διά τους καταγινομένους εις την φιλοσοφίαν, και οι μεν πατριώται μου οι Θηβαίοι παρά πολύ θα συνεφώνουν ότι πραγματικώς οι ενασχολούμενοι εις την φιλοσοφίαν επιθυμούν να αποθάνουν, και οι Θηβαίοι τουλάχιστον ηξεύρουν ότι τους αξίζει να πάθουν αυτό το πράγμα. Και λέγουν βεβαίως την αλήθειαν, Σιμμία· εκτός τούτου μόνον, ότι οι Θηβαίοι ηξεύρουν τούτο, εν ώ δεν ηξεύρουν βεβαίως πως οι αληθινοί φιλόσοφοι επιθυμούσι τον θάνατον και πως τους αξίζει ο θάνατος. Αλλ' αφ' ού αφήσωμεν ησύχους τους Θηβαίους, ας ομιλήσωμεν, είπε, μεταξύ μας· νομίζομεν ότι ο θάνατος είναι κανέν πράγμα;
اور سمیاس ہنس پڑا اور کہنے لگا: زیوس کی قسم، اے سُقراط! تم نے تو مجھے ہنسا دیا، حالانکہ اس وقت مجھے بالکل ہنسنے کا شوق نہ تھا۔ اس لیے کہ اکثر لوگ، جب وہ بات سنیں گے جو تم کہہ رہے ہو، تو مجھے کوئی شک نہیں کہ وہ اس سے متفق ہوں گے کہ فلسفے میں مشغول لوگوں کے بارے میں یہ بات بہت اچھی کہی گئی ہے۔ اور میرے ہم وطن، تھیبہ کے لوگ، تو خاص طور پر اس پر متفق ہوں گے کہ واقعی فلسفے میں مشغول لوگ مرنے کی خواہش رکھتے ہیں، اور کم از کم تھیبیوں کو یہ معلوم ہے کہ وہ اس انجام کے مستحق ہیں۔ (سُقراط نے جوابًا کہا) اور وہ بات سچ ہی کہتے ہیں، اے سمیاس؛ سوائے صرف اس ایک بات کے کہ تھیبی یہ تو جانتے ہیں، لیکن یہ بالکل نہیں جانتے کہ حقیقی فلسفی کس معنی میں موت کی خواہش رکھتے ہیں، اور کس معنی میں وہ موت کے مستحق کہلاتے ہیں۔ لیکن اب تھیبیوں کو چھوڑ کر، اس نے کہا، آؤ ہم آپس میں گفتگو کریں۔ کیا ہم یہ سمجھتے ہیں کہ موت کوئی چیز ہے؟
Βεβαίως, είπεν ο Σιμμίας διακόψας.
یقینًا، سمیاس نے بات کاٹتے ہوئے کہا۔
Άρα γε μήπως είναι άλλο τι ο θάνατος παρά ο χωρισμός της ψυχής από το σώμα; Και μήπως το να είναι κανείς αποθαμμένος θα είπη το μεν σώμα, αφ' ού χωρισθή από την ψυχήν, να υπάρχη μόνον του χωριστά, η δε ψυχή, αφ' ού χωρισθή από το σώμα, να είναι μόνη της χωριστά; Άρα γε μήπως ο θάνατος είναι άλλο τι και όχι τούτο;
تو کیا موت اس کے سوا کچھ اور ہے کہ جان جسم سے جدا ہو جائے؟ اور کیا مر جانا اس کے سوا کچھ اور معنیٰ رکھتا ہے کہ جسم، روح سے جدا ہونے کے بعد، اکیلا اپنے حال پر رہ جائے، اور روح، جسم سے جدا ہو کر، تنہا اپنے حال پر ہو؟ کیا موت اس کے سوا کچھ اور ہے؟
Όχι, αλλά τούτο είναι, είπεν ο Σιμμίας. Εξέτασον λοιπόν, καλέ μου φίλε, εάν παραδέχησαι και συ ως ορθά εκείνα, τα οποία και εγώ παραδέχομαι· διότι νομίζω ότι από αυτά αναχωρούντες θα μάθωμεν καλύτερα εκείνα, δια τα οποία ερευνώμεν. Σου φαίνεται ότι αρμόζει εις φιλόσοφον άνθρωπον να ριφθή εις τας ονομαζομένας ηδονάς (γλέντια), λόγου χάριν τας εξής, τα φαγητά και τα ποτά;
نہیں، یہی ہے، سمیاس نے کہا۔ (سُقراط نے کہا) پس غور کرو، میرے عزیز دوست، کہ کیا تم بھی ان باتوں کو درست مانتے ہو جنہیں میں مانتا ہوں؛ کیونکہ میرا خیال ہے کہ انہی سے ہم بہتر طور پر اس بات کو سمجھ سکیں گے جس کی ہم تحقیق کر رہے ہیں۔ کیا تمہیں یہ مناسب لگتا ہے کہ ایک فلسفی آدمی نام نہاد لذتوں میں پڑ جائے، مثلًا کھانے پینے کی لذتوں میں؟
Διόλου, ω Σώκρατες, είπεν ο Σιμμίας.
ہرگز نہیں، اے سُقراط، سمیاس نے کہا۔
Τι δε; Του αρμόζει να ριφθή εις τα αφροδίσια; Ουδόλως, είπεν ο Σιμμίας.
اور کیا اسے جنسی خواہشات میں مبتلا ہونا زیب دیتا ہے؟
Ουδόλως, είπεν ο Σιμμίας.
بالکل نہیں، سمیاس نے کہا۔
Τι δε; Νομίζεις ότι ο τοιούτος άνθρωπος θεωρεί πολυτίμους τας άλλας διά το σώμα περιποιήσεις; Λόγου χάριν τας αποκτήσεις μεγαλοπρεπών φορεμάτων και υποδημάτων, και τους άλλους διά το σώμα στολισμούς, ποίον από τα δύο νομίζεις, ότι αποδίδει τιμήν εις αυτούς ή όχι, καθόσον δεν έχει απόλυτον ανάγκην να τους μεταχειρίζηται;
اور کیا تم سمجھتے ہو کہ ایسا شخص جسم کی دوسری آرائشوں کو قیمتی سمجھتا ہے؟ مثلًا شاندار لباس اور جوتے حاصل کرنا، اور جسم کے دوسرے بناؤ سنگھار تمہارے خیال میں وہ ان کو اہمیت دیتا ہے یا نہیں، جب کہ اسے ان کی قطعی ضرورت بھی نہیں ہوتی؟
Ο αληθινός φιλόσοφος, είπεν ο Σιμμίας, εγώ τουλάχιστον φρονώ, ότι δεν αποδίδει τιμήν εις αυτά.
میں تو یہ سمجھتا ہوں، سمیاس نے کہا، کہ حقیقی فلسفی ان چیزوں کو اہمیت نہیں دیتا۔
Δεν σου φαίνεται λοιπόν, είπεν ο Σωκράτης, ότι η ενασχόλησις του τοιούτου φιλοσόφου δεν αποβλέπει εις το σώμα, αλλά καθ' όσον ημπορεί απομακρύνεται από αυτό, διευθύνεται δε προς την ψυχήν;
تو کیا تمہیں یہ محسوس نہیں ہوتا، سُقراط نے کہا، کہ ایسے فلسفی کی مشغولیت جسم کی طرف نہیں ہوتی، بلکہ وہ جہاں تک ممکن ہو اس سے دور رہتا ہے اور اس کا رخ روح کی طرف ہوتا ہے؟
Βεβαίως, είπεν ο Σιμμίας.
یقینًا، سمیاس نے کہا۔
Άρα γε λοιπόν, είπεν ο Σωκράτης, κατά πρώτον μεν εις τα τοιαύτα πράγματα δεν είναι φανερόν ότι ο φιλόσοφος χωρίζει όσον το δυνατόν περισσότερον την ψυχήν από την συγκοινωνίαν με το σώμα, εξαιρετικώς από τους άλλους ανθρώπους;
تو پھر، سُقراط نے کہا، کیا یہ بات سب سے پہلے انہی امور میں واضح نہیں ہو جاتی کہ فلسفی، دوسرے لوگوں کے مقابلے میں، روح کو جسم کی صحبت سے زیادہ سے زیادہ الگ کرنے کی کوشش کرتا ہے؟
Είναι φανερόν, είπεν ο Σιμμίας.
یہ بات ظاہر ہے، سمیاس نے کہا۔
Και ότι ίσως βέβαια, Σιμμία, λέγει ο Σωκράτης, οι περισσότεροι άνθρωποι φρονούσιν ότι δεν αξίζει τον κόπον να ζη εκείνος, εις τον οποίον κανέν από τα τοιαύτα δεν προξενεί ευχαρίστησιν, ούτε μέρος λαμβάνει εις αυτά, και ότι εκείνος όστις δεν φροντίζει διόλου διά τας ηδονάς, αι οποίαι προξενούνται διά μέσου του σώματος, κοντεύει κάπως να είναι αποθαμμένος.
اور شاید، اے سمیاس، سُقراط نے کہا، اکثر لوگ یہ خیال کرتے ہیں کہ جس شخص کو ان چیزوں میں سے کسی سے بھی خوشی حاصل نہ ہو، نہ وہ ان میں شریک ہو، اس کی زندگی جینے کے لائق نہیں؛ اور جو شخص جسم کے ذریعے حاصل ہونے والی لذتوں کی بالکل پروا نہ کرے، وہ گویا کسی حد تک مرا ہوا ہی ہوتا ہے۔
Λέγεις βεβαίως, είπεν ο Σιμμίας, πράγματα πολύ αληθινά.
سمیاس نے کہا: بے شک، تم نہایت سچی باتیں کہہ رہے ہو۔
Και τι να είπωμεν λοιπόν δι' αυτήν την απόκτησιν της γνώσεως, ποίον από τα δύο, είναι το σώμα εμπόδιον, εάν το συμπαραλαμβάνωμεν ως συμμέτοχον εις την ζήτησιν αυτής; Εξηγούμαι με το ακόλουθον παράδειγμα· η όρασις άρα γε και η ακοή προσφέρουν τίποτε αληθινόν εις τον άνθρωπον; Ή και οι ποιηταί¹¹ έχουν δίκαιον επαναλαμβάνοντες πάντοτε εις ημάς τα τοιαύτα τουλάχιστον, ότι ούτε ακούομεν τίποτε ακριβές ούτε βλέπομεν; Εν τούτοις, αν αύται από τας σωματικάς αισθήσεις δεν είναι μήτε ακριβείς μήτε καθαραί, αι άλλαι βεβαίως πολύ ολιγώτερον θα είναι τοιαύται· διότι όλαι είναι κάπως πλέον αδύνατοι από αυτάς. Ή δεν σας φαίνεται ότι είναι τοιαύται;
تو پھر، سُقراط نے کہا، علم کے حصول کے بارے میں ہم کیا کہیں؟ کیا جسم، اگر ہم اسے اس جستجو میں شریک کریں، رکاوٹ بنتا ہے یا نہیں؟ میں ایک مثال سے بات واضح کرتا ہوں: کیا نظر اور سماعت انسان کو کوئی حقیقی چیز فراہم کرتی ہیں؟ یا کیا شاعروں کا یہ کہنا درست نہیں، جو وہ بار بار دہراتے ہیں، کہ ہم نہ کوئی چیز ٹھیک طرح سنتے ہیں اور نہ ہی ٹھیک طرح دیکھتے ہیں؟ اور جب یہ جسمانی حواس خود نہ دقیق ہیں اور نہ صاف، تو دوسرے حواس تو بدرجۂ اولیٰ ایسے ہوں گے؛ کیونکہ وہ سب ان سے بھی زیادہ کمزور ہیں۔ کیا تمہیں ایسا نہیں لگتا؟
Τοιαύται είναι βεβαιότατα, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: بالکل ایسا ہی ہے۔
Πότε λοιπόν, είπεν ο Σωκράτης, η ψυχή επιτυγχάνει την αλήθειαν; Διότι, όταν μεν επιχειρή να εξετάση κανέν πράγμα μαζί με το σώμα, είναι φανερόν ότι τότε εξαπατάται από αυτό.
تو پھر، سُقراط نے کہا، روح کب حقیقت تک پہنچتی ہے؟ کیونکہ جب وہ جسم کے ساتھ مل کر کسی چیز کا جائزہ لینے کی کوشش کرتی ہے تو یہ ظاہر ہے کہ جسم اسے دھوکا دیتا ہے۔
Αλήθειαν λέγεις, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: تم سچ کہتے ہو۔
Άρα γε λοιπόν, εξηκολούθησεν ο Σωκράτης, εάν γίνηται φανερόν εις την ψυχήν κανέν από ταληθινά πράγματα εις κανέν άλλο μέρος αυτής, δεν συμβαίνει τούτο εις την συλλογιστικήν αυτής ενέργειαν;
تو کیا، سُقراط نے بات جاری رکھتے ہوئے کہا، جب روح میں سے کسی بھی جگہ حقیقت ظاہر ہوتی ہے، تو کیا یہ اس کی عقلی اور استدلالی سرگرمی کے سوا کسی اور ذریعے سے ہوتی ہے؟
Ναι, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: نہیں، عقلی سرگرمی ہی کے ذریعے۔
Μεταχειρίζεται δε βεβαίως την λογικήν της ενέργειαν κάλλιστα, εξηκολούθησεν ο Σωκράτης, τότε όταν κανέν από αυτά δεν την ενοχλή, μήτε η ακοή, μήτε η όρασις, μήτε ο πόνος, μήτε η ευχαρίστησις, αλλ' ευρίσκηται όσον το δυνατόν περισσότερον μόνη της, αφίνουσα το σώμα κατά μέρος, και, όταν, καθόσον ημπορεί, μη συγκοινωνούσα με αυτό μήτε εγγίζουσα αυτό ορέγηται την πραγματικήν αλήθειαν.
اور سُقراط نے کہا: اور وہ اپنی عقلی قوت کو سب سے بہتر اس وقت استعمال کرتی ہے جب اسے نہ سماعت پریشان کرے، نہ نظر، نہ درد اور نہ لذت، بلکہ وہ جہاں تک ممکن ہو تنہا ہو، جسم کو ایک طرف رکھ دے، اور حتی المقدور اس سے نہ رابطہ رکھے اور نہ اسے چھوئے، اور حقیقی حقیقت کی طلبگار ہو۔
Αληθινά είναι αυτά, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: یہ بات بالکل درست ہے۔
Δεν είναι λοιπόν αληθές, εξηκολούθησεν ο Σωκράτης, ότι και εις αυτήν την περίστασιν η ψυχή του φιλοσόφου καταφρονεί τα μέγιστα το σώμα και φεύγει μακράν από αυτό, ζητεί δε να μείνη μόνη της;
تو کیا، سُقراط نے کہا، یہ بھی سچ نہیں کہ اسی حالت میں فلسفی کی روح جسم کو سب سے زیادہ حقیر سمجھتی ہے، اس سے دور بھاگتی ہے اور تنہا رہنا چاہتی ہے؟
Τούτο είναι φανερόν, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: یہ بات ظاہر ہے۔
Αλλά τι είναι λοιπόν αυτά οπού θα είπω, Σιμμία; Εξηκολούθησεν ο Σωκράτης, θα είπωμεν ότι το καθ' αυτό δίκαιον είναι κάτι τι, ή ότι δεν είναι τίποτε;
لیکن، سُقراط نے کہا، اے سمیاس، ان باتوں کے بارے میں ہم کیا کہیں؟ کیا ہم یہ کہیں گے کہ بذاتِ خود عدل کوئی شے ہے، یا یہ کہیں گے کہ وہ کوئی شے نہیں؟
Θα είπωμεν, μα τον Δία, είπεν ο Σιμμίας, ότι είναι κάτι τι.
سمیاس نے کہا: قسم ہے زیوس کی، ہم یہی کہیں گے کہ وہ واقعی کوئی شے ہے۔
Και το ωραίον και το αγαθόν, ότι είναι και αυτά κάτι τι;
اور حسن اور خیر بھی؟ کیا وہ بھی کوئی شے ہیں؟
Και πώς όχι; Απεκρίθη ο Σιμμίας.
سمیاس نے جواب دیا: کیوں نہیں؟
Έως τώρα λοιπόν, εξηκολούθησεν ο Σωκράτης, είδες καμμίαν φοράν κανέν από τα τοιαύτα με τους οφθαλμούς σου;
تو پھر، سُقراط نے کہا، کیا تم نے کبھی ان میں سے کسی کو اپنی آنکھوں سے دیکھا ہے؟
Διόλου, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: ہرگز نہیں۔
Αλλά, είπεν ο Σωκράτης, ήγγισας αυτά με καμμίαν από τας άλλας σωματικάς σου αισθήσεις; Και λέγω τούτο δι' όλα, λόγου χάριν διά το μέγεθος, διά την υγείαν και με ένα λόγον διά την ουσίαν όλων των άλλων, δι' ό,τι δηλαδή τυχαίνει να είναι καθέν από αυτά· άρα γε το αληθέστατον μέρος αυτών είναι δυνατόν να το θεωρήση κανείς διά μέσου του σώματος; Ή μήπως συμβαίνει το εξής· όποιος από ημάς ήθελε προετοιμάσει τον εαυτόν του να εξετάση περισσότερον και ακριβέστερον με τον νουν του αυτό καθ' αυτό το κάθε πράγμα, περί του οποίου εξετάζει, αυτός ημπορεί να φθάση πλησιέστατα να λάβη γνώσιν του κάθε πράγματος;
سُقراط نے کہا: اور کیا تم نے انہیں اپنے کسی اور جسمانی حاسے سے چھوا ہے؟ میں یہ بات ہر چیز کے بارے میں کہہ رہا ہوں، مثلًا مقدار، صحت، اور مختصر یہ کہ ہر شے کی ماہیت کے بارے میں کیا ان کا سب سے زیادہ حقیقی پہلو جسم کے ذریعے دیکھا جا سکتا ہے؟ یا یہ بات زیادہ درست نہیں کہ ہم میں سے جو شخص اپنے ذہن کو اس طرح تیار کرے کہ وہ ہر شے کو، جس کی وہ تحقیق کر رہا ہے، خود اسی شے کو، محض عقل کے ذریعے، زیادہ سے زیادہ درستگی سے پرکھے، وہی اس شے کی معرفت کے سب سے قریب پہنچ سکتا ہے؟
Βεβαιότατα, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: یقینًا۔
Άρα γε λοιπόν, εκείνος ήθελε κάμει τούτο καθαρώτατα, ο οποίος όσον το δυνατόν περισσότερον ήθελε διευθυνθή εις κάθε πράγμα με μόνην την διάνοιάν του, χωρίς να μεταχειρισθή μαζί την όρασιν, εν ώ σκέπτεται ο νους του, μήτε να σύρη καμμίαν άλλην αίσθησιν μαζί με την ενέργειαν του λογικού, αλλά μεταχειριζόμενος μόνην την διάνοιάν του καθαράν αναλαμβάνει να καταδιώξη καθέν από ταληθινά πράγματα μόνον του και καθαρόν, αφ' ού χωρισθή όσον το δυνατόν περισσότερον και από τους οφθαλμούς και από τα ώτα και, διά να είπωμεν ούτως, από όλον εν γένει το σώμα, διότι τούτο ταράττει και δεν αφήνει την ψυχήν ν' αποκτήση την αλήθειαν και την γνώσιν, όταν λαμβάνη και αυτό μέρος εις την εξέτασιν· άρα γε δεν είναι αυτός, Σιμμία, περισσότερον από κάθε άλλον εκείνος, που θα κατορθώση να εύρη το αληθινά υπάρχον;
تو پھر، سُقراط نے کہا، کیا وہ شخص یہ کام سب سے زیادہ خالص انداز میں نہیں کرے گا جو ہر شے کی طرف زیادہ سے زیادہ صرف اپنی عقل سے متوجہ ہو، نہ سوچتے وقت نظر کو شامل کرے، نہ کسی اور حس کو عقل کے عمل کے ساتھ گھسیٹ لائے، بلکہ محض خالص عقل کو استعمال کرتے ہوئے، ہر حقیقی شے کا تعاقب کرے، اسے تنہا اور خالص صورت میں، حتی المقدور آنکھوں اور کانوں سے بلکہ پورے جسم سے الگ ہو کر؟ کیونکہ جسم روح کو پریشان کرتا ہے اور اسے حقیقت اور علم کے حصول نہیں دیتا، جب وہ تحقیق میں شریک ہوتا ہے۔ کیا ایسا شخص، اے سمیاس، سب لوگوں سے بڑھ کر حقیقی موجود کو پانے میں کامیاب نہیں ہوگا؟
Θαυμάσια, είπεν ο Σιμμίας, πόσον αληθινά πράγματα λέγεις, ω Σώκρατες.
سمیاس نے کہا: اے سُقراط! تم کس قدر شاندار اور سچی باتیں کہہ رہے ہو۔
Εξ όλων τούτων αναχωρούντες οι αληθινοί φιλόσοφοι, είπεν ο Σωκράτης, σχηματίζουσιν αναγκαίως τοιαύτην ιδέαν, ώστε και μεταξύ των τοιαύτα να λέγωσιν, ότι κάποιο μονοπάτι τρόπον τινά εις την σκέψιν μας αλλάζει τον δρόμον εις ημάς και εις το λογικόν· διότι εν όσω έχομεν το σώμα και η ψυχή μας είναι ανακατωμένη μαζί με το τοιούτον κακόν, ποτέ δεν θ' αποκτήσωμεν αρκετά εκείνο το οποίον επιθυμούμεν· λέγομεν δε ότι τούτο είναι η αλήθεια. Διότι το μεν σώμα παρέχει εις ημάς χιλίων ειδών φροντίδας διά την αναγκαίαν ακόμη δε, αν επέλθωσι και μερικαί ασθένειαι εμποδίζουσιν ημάς από την επιδίωξιν του αληθινά υπάρχοντος, μας γεμίζει δε το σώμα από επιθυμίας και πάθη και φόβους και κάθε είδους πλάσματα της φαντασίας και πολλήν φλυαρίαν·¹² ώστε, καθώς λέγουσιν, ούτε και είναι πραγματικώς κατορθωτόν εις ημάς εξ αιτίας του να έχωμέν ποτε καμμίαν πραγματικήν γνώσιν, διότι πολέμους και ταραχάς και μάχας κανέν άλλο πράγμα δεν προξενεί παρά το σώμα και τα πάθη αυτού. Διότι όλοι οι πόλεμοι γίνονται διά την απόκτησιν των χρημάτων, υποχρεωνόμεθα δε ν' αποκτώμεν χρήματα εξ αιτίας του σώματος, γινόμενοι δούλοι εις την περιποίησιν αυτού και ως εκ τούτου, δηλαδή του σώματος, δι' όλους τούτους τους λόγους δεν ευρίσκομεν καιρόν διά την φιλοσοφίαν. Το δε χειρότερον από όλα, ότι, και εάν εύρωμεν καμμίαν ευκαιρίαν να χωρισθώμεν από αυτό και να επιδοθώμεν εις την εξέτασιν κανενός πράγματος, αυτό παρεμβαίνον πάλιν παντού εις τας ερεύνας μας, προξενεί εις ημάς ταραχήν και σύγχυσιν και έκπληξιν, ώστε εξ αιτίας του να μη ημπορώμεν να διακρίνωμεν την αλήθειαν αλλά πραγματικώς απεδείχθη εις ημάς ότι, εάν μέλλωμεν καμμίαν φοράν να μάθωμεν κανέν πράγμα καθαρά, πρέπει να χωρισθώμεν από αυτό και να παρατηρήσωμεν με μόνην την ψυχήν τα πράγματα μόνα· και τότε, καθώς φαίνεται, θα είναι δυνατόν εις ημάς ν' απολαύσωμεν εκείνο, το οποίον επιθυμούμεν και του οποίου λέγομεν ότι είμεθα ερασταί, δηλαδή την γνώσιν, αφ' ού παύσωμεν να ζώμεν, καθώς το λογικόν αποδεικνύει, όχι δε εν όσω ζώμεν. Διότι, εάν δεν είναι δυνατόν μαζί με το σώμα να μάθωμεν κανέν πράγμα καθαρά, έν από τα δύο, ή πουθενά δεν είναι δυνατόν ν' αποκτήσωμεν την πραγματικήν γνώσιν, ή είναι τούτο δυνατόν, αφού αποθάνωμεν· διότι τότε η ψυχή θα είναι μόνη της χωριστά από το σώμα, προτύτερα δε όχι· και ενόσω θα ευρισκώμεθα εις την ζωήν, θα είμεθα, καθώς φαίνεται, ούτω πλησιέστερα εις την αληθινήν γνώσιν, εάν όσον το δυνατόν περισσότερον παύσωμεν να έχωμεν συγκοινωνίαν με το σώμα, εκτός εν περιπτώσει απολύτου ανάγκης, και δεν γεμίζωμεν τον εαυτόν μας από την (μολυσμένην) φύσιν αυτού, αλλά μένωμεν καθαροί χωριστά από αυτό, έως ότου μας ελευθερώση ο ίδιος ο θεός. Και τοιουτοτρόπως χωριζόμενοι και μένοντες καθαροί από την ανοησίαν του σώματος, ως είναι επόμενον, θα είμεθα με άλλους τοιούτους (καθαρούς) και θα μάθωμεν διά μέσου του εαυτού μας την καθαράν πραγματικότητα· τούτο δε ίσως είναι η αλήθεια· διότι δεν είναι συγχωρημένον εις τον μη καθαρόν να εγγίση πράγμα καθαρόν. Νομίζω, Σιμμία, ότι είναι απαραίτητον όλοι οι αληθώς φιλομαθείς να λέγωσι τοιαύτα ο είς εις τον άλλον και να τα φρονώσι. Ή δεν νομίζεις ότι ούτω πρέπει να κάμνουν;
ان سب باتوں سے نتیجہ نکالتے ہوئے، سُقراط نے کہا، حقیقی فلسفی لازمًا یہ تصور قائم کرتے ہیں اور آپس میں ایسی ہی باتیں کہتے ہیں کہ ایک خاص راستہ ہے جو ہماری سوچ اور عقل کے لیے سمت متعین کرتا ہے۔ کیونکہ جب تک ہمارے پاس جسم ہے اور ہماری روح اس برائی کے ساتھ ملی ہوئی ہے، ہم کبھی اس چیز کو پوری طرح حاصل نہیں کر سکتے جس کی ہم خواہش رکھتے ہیں—اور ہم کہتے ہیں کہ وہ چیز حقیقت ہے۔ اس لیے کہ جسم ہمیں ہزار طرح کی فکری الجھنوں میں مبتلا کر دیتا ہے، حتیٰ کہ ضروری حاجات کے سبب بھی؛ اور اگر بیماریاں لاحق ہو جائیں تو وہ ہمیں حقیقی موجود کی جستجو سے روک دیتی ہیں۔ جسم ہمیں خواہشات، جذبات، خوف، خیالی تصورات اور فضول باتوں سے بھر دیتا ہے؛ یہاں تک کہ جیسا کہا جاتا ہے، اس کی وجہ سے ہمارے لیے کبھی حقیقی علم کا حصول ممکن ہی نہیں رہتا۔ کیونکہ جنگیں، ہنگامے اور لڑائیاں کسی اور چیز سے نہیں بلکہ جسم اور اس کی خواہشات سے پیدا ہوتی ہیں۔ تمام جنگیں دولت کے حصول کے لیے ہوتی ہیں، اور ہم دولت اسی جسم کی خاطر حاصل کرنے پر مجبور ہوتے ہیں، اس کی خدمت کے غلام بن کر؛ اور انہی اسباب کی وجہ سے ہمیں فلسفے کے لیے فرصت نہیں ملتی۔
اور سب سے بری بات یہ ہے کہ اگر ہمیں کبھی اس سے الگ ہو کر کسی چیز کی تحقیق کا موقع مل بھی جائے تو یہ جسم ہر جگہ ہماری تحقیقات میں مداخلت کرتا ہے، ہمیں اضطراب، الجھن اور حیرت میں ڈال دیتا ہے، یہاں تک کہ ہم حقیقت کو پہچان ہی نہیں پاتے۔ یوں واقعی یہ بات ثابت ہو گئی ہے کہ اگر ہم کبھی کسی چیز کو خالص طور پر جاننا چاہتے ہیں تو ہمیں جسم سے الگ ہونا ہوگا اور صرف روح کے ذریعے چیزوں کو دیکھنا ہوگا۔ تب، جیسا کہ معلوم ہوتا ہے، ہم اس چیز سے لطف اندوز ہو سکیں گے جس کی ہم خواہش رکھتے ہیں اور جس کے ہم عاشق ہونے کا دعویٰ کرتے ہیں، یعنی علم—اور یہ اس وقت ممکن ہوگا جب ہم زندگی سے فارغ ہو چکے ہوں، نہ کہ زندگی کے دوران۔ کیونکہ اگر جسم کے ساتھ رہتے ہوئے کسی چیز کو خالص طور پر جاننا ممکن نہیں، تو دو ہی صورتیں ہیں: یا تو کہیں بھی حقیقی علم ممکن نہیں، یا پھر یہ موت کے بعد ممکن ہے؛ کیونکہ اس وقت روح جسم سے الگ اور تنہا ہوگی، اس سے پہلے نہیں۔
اور جب تک ہم زندہ ہیں، ہم حقیقت کے اتنے ہی قریب ہوں گے جتنا ہم جسم سے زیادہ سے زیادہ دور رہیں گے، سوائے قطعی ضرورت کے؛ اور ہم اپنے آپ کو اس کی آلودہ فطرت سے نہ بھر لیں بلکہ اس سے الگ اور پاک رہیں، یہاں تک کہ خود خدا ہمیں آزاد کر دے۔ اور یوں جسم کی نادانی سے الگ اور پاک رہ کر، جیسا کہ مناسب ہے، ہم اپنے جیسے دوسرے پاک لوگوں کے ساتھ ہوں گے اور اپنی ہی ذات کے ذریعے خالص حقیقت کو جانیں گے۔ شاید یہی حقیقت ہے؛ کیونکہ ناپاک کے لیے پاک چیز کو چھونا جائز نہیں۔
میں سمجھتا ہوں، اے سمیاس، کہ تمام حقیقی طالبِ علموں کے لیے لازم ہے کہ وہ ایک دوسرے سے ایسی ہی باتیں کہیں اور انہیں دل سے مانیں۔ کیا تم نہیں سمجھتے کہ انہیں ایسا ہی کرنا چاہیے؟
Ούτω πρέπει να κάμνουν περισσότερον από κάθε άλλο, ω Σώκρατες, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: اے سُقراط، ہر ایک سے بڑھ کر انہیں ہی ایسا کرنا چاہیے۔
Και λοιπόν, είπεν ο Σωκράτης, εάν ταύτα, φίλε μου, είναι αληθή, υπάρχει μεγάλη ελπίς διά κάθε άνθρωπον, όταν φθάση εκεί όπου εγώ τώρα πηγαίνω, ότι θα αποκτήση εκεί αρκετά, περισσότερον παρά εις κάθε άλλο μέρος, τούτο το πράγμα, ένεκα του οποίου ενησχολήθην πολύ καθ' όλην την περασμένην ζωήν μου, ώστε βεβαίως το ταξείδιον, το οποίον διετάχθην τώρα να κάμω, γίνεται με καλήν ελπίδα και δι' άλλον άνθρωπον, ο οποίος νομίζει ότι έχει προετοιμάσει τον νουν του εις το να είναι τρόπον τινά καθαρός.
سُقراط نے کہا: تو پھر، اے میرے دوست، اگر یہ سب باتیں سچی ہیں تو ہر انسان کے لیے بڑی امید ہے کہ جب وہ اس جگہ پہنچے گا جدھر میں اب جا رہا ہوں، تو وہاں وہ اس چیز کو جس کے لیے میں نے اپنی پوری گزری ہوئی زندگی میں بہت محنت کی دوسری ہر جگہ کے مقابلے میں زیادہ بہتر طور پر حاصل کرے گا۔ اس لیے جو سفر مجھے اب کرنے کا حکم دیا گیا ہے، وہ اچھی امید کے ساتھ ہے، نہ صرف میرے لیے بلکہ ہر اس انسان کے لیے بھی جو یہ سمجھتا ہے کہ اس نے اپنے ذہن کو کسی حد تک پاکیزہ بنا لیا ہے۔
Βεβαιότατα, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: یقینًا۔
Άρα γε δε κάθαρσις (της ψυχής) δεν συμβαίνει να είναι αυτό, το οποίον από πολλήν ώραν αναφέρομεν εις την ομιλίαν μας, το να χωρίζωμεν δηλαδή, όσον το δυνατόν περισσότερον την ψυχήν από το σώμα, και να συνηθίσωμεν αυτήν να συλλέγηται και να συναθροίζηται από όλα τα μέρη του σώματος χωριστά μόνη της, και να κατοική μόνη με τον εαυτόν της όσον το δυνατόν, και εις τον τωρινόν καιρόν και εις τον κατόπιν, ελευθερωνομένη από το σώμα, όπως λύεται κανείς από τα δεσμά;
سُقراط نے کہا: تو کیا روح کی تطہیر (کاتھارسِس) وہی چیز نہیں جس کا ہم کافی دیر سے اپنی گفتگو میں ذکر کرتے آ رہے ہیں؟ یعنی جہاں تک ممکن ہو روح کو جسم سے جدا کرنا، اسے اس بات کا عادی بنانا کہ وہ جسم کے تمام حصوں سے سمٹ کر اکیلی اپنے آپ میں جمع ہو جائے، اور حتیٰ المقدور اکیلی اپنے ساتھ رہے اب بھی اور بعد میں بھی جسم سے آزاد ہو کر، جیسے کوئی زنجیروں سے چھوٹ جاتا ہے؟
Βεβαιότατα, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: بالکل یہی بات ہے۔
Και λοιπόν τούτο βεβαίως δεν ονομάζεται θάνατος, το λύσιμον δηλαδή και ο χωρισμός της ψυχής από το σώμα;
سُقراط نے کہا: اور کیا اسی کو موت نہیں کہا جاتا، یعنی روح کا جسم سے کھل جانا اور اس سے جدا ہو جانا؟
Βεβαιότατα, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: بے شک۔
Εκείνοι δε, οι οποίοι ορθώς φιλοσοφούσι με όλην την καρδίαν των, καταγίνονται πάντοτε και μόνοι να την λύωσι (την ψυχήν), καθώς λέγομεν, και αυτή ίσα ίσα είναι η ενασχόλησις των φιλοσόφων, το λύσιμον και ο χωρισμός της ψυχής από το σώμα, ή όχι;
اور جو لوگ دل و جان سے درست طریقے پر فلسفہ کرتے ہیں، وہ ہمیشہ اور صرف اسی کام میں لگے رہتے ہیں کہ روح کو (جسم سے) کھولیں اور جدا کریں، جیسا کہ ہم کہہ رہے ہیں۔ یہی تو فلسفیوں کا اصل مشغلہ ہے: روح کا جسم سے آزاد ہونا اور اس سے جدا ہونا، کیا ایسا نہیں؟
Είναι φανερόν ότι ναι, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: یہ بات بالکل واضح ہے۔
Και λοιπόν δεν θα ήτο γελοίον, εκείνο το οποίον έλεγον κατ' αρχάς, άνθρωπος, ο οποίος προετοιμάζει τον εαυτόν του κατά τον καιρόν της ζωής τοιουτοτρόπως, ώστε να είναι όσον το δυνατόν πλησιέστερον εις τον θάνατον, να ζη κατ' αυτόν τον τρόπον, και έπειτα, όταν αυτός (δηλαδή ο θάνατος) έλθη προς αυτόν, να λυπήται; τούτο δεν είναι γελοίον;
تو پھر، سُقراط نے کہا، کیا یہ بات مضحکہ خیز نہ ہوگی کہ ایک ایسا انسان جو زندگی بھر اپنے آپ کو اس طرح تیار کرتا رہا ہو کہ وہ موت کے زیادہ سے زیادہ قریب ہو، اور اسی انداز میں جیتا ہو، پھر جب موت واقعی اس کے سامنے آ جائے تو وہ غمگین ہو؟ کیا یہ ہنسی کی بات نہیں؟
Και πώς όχι; είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: کیوں نہیں، یقینًا۔
Πραγματικώς λοιπόν, Σιμμία, είπεν ο Σωκράτης, όσοι φιλοσοφούσιν ορθώς καταγίνονται εις το να αποθάνωσι, και το να αποθάνωσι προξενεί εις αυτούς φόβον πολύ ολιγώτερον παρά εις όλους τους άλλους ανθρώπους. Εξέτασον δε από τα ακόλουθα. Εάν βεβαίως μισούν καθ' όλα το σώμα, επιθυμούν δε να έχωσι την ψυχήν των μόνην της, αφού δε γίνη τούτο, φοβούνται και λυπούνται, δεν θα ήτο τούτο μεγάλη ανοησία, εάν δεν υπάγουν μ' ευχαρίστησιν εκεί, οπού υπάρχει ελπίς ότι, αφού φθάσουν θα επιτύχωσιν εκείνο (το καλόν), το οποίον επεθύμουν καθ' όλην την ζωήν των· επεθύμουν δε γνώσιν (της αληθείας), θα έχωσι δε ελευθερωθή από εκείνο (το σώμα δηλαδή), το οποίον υπήρχε μαζί των και το οποίον είχον μισήσει· ή όταν αγαπητά παιδία και γυναίκες και υιοί των απέθανον, πολλοί βέβαια άνθρωποι ηθέλησαν με την καρδίαν των να υπάγωσιν εις τον Άδην, παρακινούμενοι από αυτήν την ελπίδα, ότι θα ίδωσιν εκεί εκείνους, τους οποίους επεθύμουν, και θα είναι μαζί με αυτούς, όταν δε κανείς πραγματικώς επιθυμή αληθινήν γνώσιν και λάβη με πολλήν βεβαιότητα αυτήν ίσα ίσα την ελπίδα, ότι δεν θα επιτύχη αυτήν εις κανέν άλλο μέρος κατά τρόπον άξιον λόγου παρά εις τον Άδην, θα λυπηθή, διότι πρόκειται ν' αποθάνη, και δεν θα υπάγη εκεί με ευχαρίστησιν; Πρέπει βεβαίως να νομίζωμεν, φίλε μου, ότι θα υπάγη ευχαρίστως, εάν είναι πραγματικώς φιλόσοφος· διότι θα σχηματίση ισχυράν πεποίθησιν περί τούτων, ότι δεν θα επιτύχη καθαρά την γνώσιν της αληθείας εις κανέν άλλο μέρος, παρά μόνον εκεί. Εάν δε τούτο είναι έτσι, δεν θα ήτο μεγάλη ανοησία, καθώς προ ολίγου έλεγον, εάν ο τοιούτος εφοβείτο τον θάνατον;
سُقراط نے کہا: پس حقیقت یہ ہے، اے سمیاس، کہ جو لوگ صحیح معنوں میں فلسفہ کرتے ہیں وہ مرنے کی مشق ہی کر رہے ہوتے ہیں، اور مرنا انہیں دوسرے تمام انسانوں کے مقابلے میں بہت کم خوفناک لگتا ہے۔ ذرا اس بات پر غور کرو: اگر وہ جسم سے پوری طرح نفرت کرتے ہیں اور چاہتے ہیں کہ روح اکیلی ہو، پھر جب یہ ہو جائے تو وہ خوف زدہ اور غمگین ہوں تو کیا یہ بڑی حماقت نہ ہوگی؟ کیا وہ خوشی کے ساتھ اس جگہ نہ جائیں گے جہاں یہ امید ہے کہ وہاں پہنچ کر وہ اس چیز کو پا لیں گے جس کی وہ ساری زندگی خواہش کرتے رہے، یعنی سچّا علم؟ اور کیا وہ اس چیز سے آزاد نہ ہو جائیں گے جسے وہ ناپسند کرتے رہے، یعنی جسم؟
دیکھو، جب بچوں، بیویوں یا بیٹوں کی موت ہو جاتی ہے تو بہت سے لوگ دل سے چاہتے ہیں کہ وہ بھی ہادِیس (عالمِ اموات) میں چلے جائیں، اس امید پر کہ وہاں اپنے محبوب لوگوں کو دیکھیں گے اور ان کے ساتھ ہوں گے۔ تو پھر جو شخص سچّا علم چاہتا ہو اور پورے یقین کے ساتھ یہ امید رکھتا ہو کہ وہ اسے کسی اور جگہ باوقار طریقے سے حاصل نہیں کر سکتا سوائے ہادِیس کے کیا وہ موت پر غمگین ہوگا اور خوشی سے وہاں نہ جائے گا؟ نہیں، اے میرے دوست، ہمیں یہ ماننا چاہیے کہ اگر وہ واقعی فلسفی ہے تو وہ خوشی سے وہاں جائے گا؛ کیونکہ وہ اس بات پر پختہ یقین رکھے گا کہ خالص سچّا علم اسے کسی اور جگہ نہیں مل سکتا، سوائے وہاں کے۔ اور اگر یہ بات ایسی ہی ہے، تو کیا یہ بڑی حماقت نہ ہوگی جیسا کہ میں نے ابھی کہا کہ ایسا انسان موت سے ڈرے؟
Πολλή μεγάλη βεβαίως ανοησία θα ήτο, μα τον Δία, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: قسم ہے زیوس کی، یہ واقعی بہت بڑی حماقت ہوگی۔
Και λοιπόν, είπεν ο Σωκράτης, δεν είναι διά σε αρκετή απόδειξις τούτο, ως προς άνθρωπον τον οποίον θα έβλεπες να λυπήται, διότι πρόκειται ν' αποθάνη, ότι αυτός βεβαίως δεν ήτο φιλόσοφος, αλλά κάποιος φιλοσώματος άνθρωπος; ο ίδιος δε κατά πάσαν πιθανότητα τυγχάνει να είναι και φιλοχρήματος και φιλόδοξος, έχων ή το έν από τα δύο αυτά ή και τα δύο;
سُقراط نے کہا: تو پھر کیا یہ تمہارے لیے کافی دلیل نہیں کہ اگر تم کسی انسان کو دیکھو جو مرنے پر غمگین ہے تو وہ درحقیقت فلسفی نہیں بلکہ جسم کا دلدادہ انسان ہے؟ اور غالب امکان یہ ہے کہ وہ دولت یا شہرت کا بھی دلدادہ ہوگا یا دونوں کا؟
Είναι έτσι, είπεν ο Σιμμίας, πραγματικώς όπως λέγεις.
سمیاس نے کہا: ہاں، بات واقعی ایسی ہی ہے۔
Άρα γε λοιπόν, Σιμμία, είπεν ο Σωκράτης, και η ονομαζομένη ανδρεία δεν ταιριάζει περισσότερον εις τους ούτω πως διακειμένους (δηλαδή τους φιλοσόφους);
سُقراط نے کہا: تو کیا جسے ہم شجاعت کہتے ہیں، وہ بھی زیادہ تر انہی لوگوں کو زیب نہیں دیتی یعنی فلسفیوں کو؟
Εξάπαντος βέβαια, είπεν ο Σιμμίας. Και η σωφροσύνη (η εγκράτεια δηλαδή), την οποίαν και ο όχλος όμοια ονομάζει σωφροσύνην, το να μη παρασύρηται δηλαδή κανείς από τας επιθυμίας, αλλά να τας περιφρονή και να τας κανονίζη, άρα γε δεν ταιριάζει εις μόνους τούτους, οι οποίοι παραπολύ περιφρονούσι το σώμα και ζώσι με φιλοσοφίαν;
سمیاس نے کہا: یقینًا (پھر سُقراط نے کہا) اور اسی طرح ضبطِ نفس (یعنی اعتدال)، جسے عام لوگ بھی ضبطِ نفس کہتے ہیں یعنی خواہشات کے پیچھے نہ بہنا بلکہ انہیں حقیر جاننا اور قابو میں رکھنا کیا یہ بھی صرف انہی لوگوں کے لائق نہیں جو جسم کو بہت حقیر سمجھتے ہیں اور فلسفیانہ زندگی گزارتے ہیں؟
Δεν ημπορεί να είναι αλλέως, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: اس کے سوا اور کوئی بات ہو ہی نہیں سکتی۔
Διότι, εάν θέλης, είπεν ο Σωκράτης, να εξετάσης με τον νουν σου και την ανδρείαν και την εγκράτειαν των άλλων, των μη φιλοσόφων, θα σοι φανή ότι δεν έχει τον τόπον της.
سُقراط نے کہا: کیونکہ اگر تم غیر فلسفی لوگوں کی شجاعت اور ضبطِ نفس کو عقل سے پرکھو تو تمہیں معلوم ہوگا کہ وہ اصل میں درست نہیں۔
Αλλά πώς λοιπόν τούτο, ω Σώκρατες; Είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: یہ کیسے، اے سُقراط؟
Ηξεύρεις, απεκρίθη ο Σωκράτης, ότι όλοι οι άλλοι (εκτός των φιλοσόφων) νομίζουσιν ότι ο θάνατος είναι έν από τα μεγαλύτερα κακά;
سُقراط نے کہا: تم جانتے ہو کہ فلسفیوں کے سوا سب لوگ موت کو سب سے بڑی برائیوں میں سے ایک سمجھتے ہیں۔
Κάλλιστα το ηξεύρω, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: میں یہ خوب جانتا ہوں۔
Οι ανδρείοι λοιπόν από αυτούς δεν υπομένουσι τον θάνατον, όταν τον υπομένωσιν, από φόβον μόνον μεγαλυτέρων κακών;
سُقراط نے کہا: تو ان میں جو بہادر کہلاتے ہیں، وہ موت کو کیوں برداشت کرتے ہیں؟ صرف اس لیے کہ وہ اس سے بھی بڑی برائیوں سے ڈرتے ہیں۔
Αυτό είναι αλήθεια, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: یہ بات درست ہے۔
Όλοι λοιπόν, εξηκολούθησεν ο Σωκράτης, είναι ανδρείοι, διότι φοβούνται και η ανδρεία των είναι αποτέλεσμα φόβου, εκτός των φιλοσόφων. Και όμως είναι απρεπές να είναι κανείς ανδρείος ένεκα φόβου ή δειλίας.
سُقراط نے کہا: پس سب کے سب بہادر محض اس لیے ہوتے ہیں کہ وہ ڈرتے ہیں، اور ان کی بہادری خوف کی پیداوار ہوتی ہے فلسفیوں کے سوا۔ حالانکہ خوف یا بزدلی کی وجہ سے بہادر ہونا شرم کی بات ہے۔
Βεβαιότατα, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: یقینًا۔
Οι εγκρατείς από αυτούς δεν παθαίνουν αυτό το ίδιον; είναι δηλαδή εγκρατείς ένεκά τινος ακολασίας· και μολονότι λέγομεν βεβαίως ότι τούτο είναι αδύνατον, αλλ' όμως συμβαίνει εις αυτούς ό,τι παθαίνουν με αυτήν την ανόητον εγκράτειάν των να είναι το ίδιον με τούτο (το οποίον προείπομεν)· διότι, επειδή φοβούνται ότι θα στερηθώσιν άλλων ευχαριστήσεων και επειδή επιθυμούσιν εκείνας, απέχουσιν από άλλας, διότι κυριεύονται από άλλας πάλιν. Αν και ονομάζουσι βεβαίως ακολασίαν το να εξουσιάζηται κανείς από τας ηδονάς, αλλ' όμως συμβαίνει εις αυτούς, ενώ κυριεύονται από ηδονάς, να εξουσιάζουν αυτοί άλλας ηδονάς. Τούτο δε είναι όμοιον με εκείνο, το οποίον προ ολίγου ελέγομεν, ήγουν με το ότι αυτοί έγιναν εγκρατείς, τρόπον τινά ένεκα ακολασίας.
سُقراط نے کہا: اور کیا ضبطِ نفس رکھنے والوں کا حال بھی ایسا ہی نہیں؟ وہ بھی دراصل ایک قسم کی بے اعتدالی کی وجہ سے معتدل بنتے ہیں۔ اگرچہ ہم کہتے ہیں کہ یہ ممکن نہیں، لیکن حقیقت میں ان کی اس بے وقوفانہ اعتدال پسندی کا نتیجہ وہی ہوتا ہے۔ وہ اس لیے بعض لذتوں سے باز رہتے ہیں کہ کہیں وہ دوسری لذتوں سے محروم نہ ہو جائیں، جن کے وہ خواہش مند ہوتے ہیں۔ یوں وہ ایک لذت کے غلام بن کر دوسری لذت پر قابو پاتے ہیں۔ حالانکہ وہ کہتے ہیں کہ لذتوں کے غلام ہونا بدکاری ہے، لیکن درحقیقت وہ خود لذتوں کے غلام ہو کر دوسری لذتوں پر حکومت کرتے ہیں۔ یہ بھی اسی بات کے مشابہ ہے جو ہم نے پہلے کہی تھی یعنی وہ کسی حد تک بے اعتدالی ہی کے ذریعے معتدل بنتے ہیں۔
Φαίνεται, βέβαια, είπεν ο Σιμμίας.
سمیاس نے کہا: ہاں، بات واقعی ایسی ہی معلوم ہوتی ہے۔
Ω καλότυχε Σιμμία, παρατήρησε, μήπως αυτός δεν είναι ο ίσος δρόμος, ο οποίος οδηγεί εις την αρετήν, το ν' ανταλλάσσωμεν δηλαδή ηδονάς με ηδονάς και λύπας με λύπας και φόβον με φόβον και μεγαλύτερα με μικρότερα, καθώς ανταλλάσσομεν νομίσματα· αλλά μήπως εκείνο μόνον είναι το σωστόν νόμισμα, η ορθή γνώσις, και μήπως πραγματικώς όλα αγοράζονται και πωλούνται με αυτό και μαζί με αυτό, και η ανδρεία δηλαδή και η εγκράτεια και η δικαιοσύνη, και μήπως με ένα λόγον η αληθινή αρετή είναι μαζί με την ορθήν γνώσιν, και όταν ακόμη και αι ευχαριστήσεις και οι φόβοι και όλα τα άλλα τα όμοια με αυτά και τα αποκτώμεν και τα χάνομεν. Ταύτα δε, όταν χωρισθώσιν από την ορθήν γνώσιν και ανταλλάσσωνται το έν με το άλλο, παρατήρησον μήπως η τοιαύτη αρετή είναι καμμία ζωγραφία σκιάς και πραγματικώς δουλική και δεν έχει τίποτε υγιές ουδέ αληθές· μήπως δε η αλήθεια είναι κάποια κάθαρσις από όλα τα τοιαύτα, και μήπως η εγκράτεια και η δικαιοσύνη και η ανδρεία και αυτή η ορθή γνώσις είναι κάποιος καθαρισμός,¹³ και βεβαίως αυτοί οι οποίοι μας εσύστησαν τας μυστικάς τελετάς (τα Ελευσίνια μυστήρια) δεν είναι βεβαίως άνθρωποι χωρίς αξίαν, αλλά μήπως πραγματικώς υπαινίττονται από πολύν καιρόν τούτο, ότι όποιος υπάγη εις την κατοικίαν του Άδου χωρίς να λάβη γνώσιν των μυστηρίων και λάβη μέρος εις την εκτέλεσιν αυτών θα ευρίσκηται μέσα εις την λάσπην¹⁴ , εκείνος δε ο οποίος καθαρισθή και λάβη μέρος εις την εκτέλεσιν αυτών, άμα φθάση εκεί, θα κατοική μαζί με τους θεούς, «διότι υπάρχουσι βεβαίως, λέγουσιν οι ενασχολούμενοι εις τας μυστικάς τελετάς, πολλοί μεν οι οποίοι φέρουν θύρσον, ολίγοι δε οι εμπνευσμένοι».¹⁵ Αυτοί δε κατά την γνώμην μου δεν είναι άλλοι παρά όσοι υπήρξαν αληθείς φιλόσοφοι. Είς εκ των οποίων και εγώ βέβαια, καθόσον τουλάχιστον ημπόρεσα, δεν παρέλειψα τίποτε εις την ζωήν μου, αλλά προσεπάθησα με όλην μου την καρδίαν με κάθε τρόπον να γίνω. Εάν δε ορθώς προσεπάθησα και εάν ωφελήθην τίποτε, αφ' ού υπάγω εκεί, θα μάθω την αλήθειαν, εάν ο θεός θέλη, ολίγον υστερώτερα, καθώς μου φαίνεται. Εγώ λοιπόν αυτήν την απολογίαν κάμνω, Σιμμία και Κέβη, διά ν' αποδείξω ότι ευλόγως δεν δυσαρεστούμαι οπού αφήνω και σας και τους εδώ κυρίους μου, ούτε λυπούμαι, διότι νομίζω ότι και εκεί όχι ολιγώτερον παρά εδώ θ' απαντήσω και αγαθούς κυρίους και αγαθούς φίλους· τούτο δε οι περισσότεροι άνθρωποι δεν το πιστεύουσιν. Εάν λοιπόν με την απολογίαν μου κατέπεισα σας περισσότερον παρά τους δικαστάς των Αθηναίων, θα είμαι πολύ ευχαριστημένος.
سُقراط نے کہا: اے خوش بخت سمیاس! غور کرو کہ کہیں یہی راستہ یعنی لذت کو لذت سے، درد کو درد سے، خوف کو خوف سے اور بڑے کو چھوٹے سے بدل لینا، جیسے سکے بدلے جاتے ہیں کہیں یہ فضیلت کا درست راستہ تو نہیں؟ یا پھر صرف ایک ہی سچا سکہ ہے، اور وہ ہے درست معرفت (صحیح علم)؛ اور کیا حقیقتًا سب کچھ اسی کے ذریعے خریدا اور بیچا جاتا ہے بہادری بھی، ضبطِ نفس بھی، عدل بھی اور مختصر یہ کہ سچی فضیلت درست معرفت کے ساتھ ہی ہوتی ہے؟ اور چاہے لذتیں ہوں، خوف ہوں یا ان جیسے دوسرے معاملات، سب کا حاصل کرنا اور کھونا اسی کے ساتھ جڑا ہے۔
اور جب یہ چیزیں درست معرفت سے جدا ہو جائیں اور آپس میں ایک دوسرے کے بدلے لی جائیں، تو غور کرو کہ ایسی فضیلت محض ایک سایہ دار تصویر نہ بن جائے ایک غلامانہ اور بے حقیقت شے، جس میں نہ صحت ہو اور نہ سچائی۔ بلکہ شاید حقیقت یہ ہے کہ ان سب چیزوں سے پاک ہونا ہی اصل تطہیر ہے، اور ضبطِ نفس، عدل، بہادری اور خود درست معرفت یہ سب دراصل ایک قسم کی تطہیر ہیں۔ اور جن لوگوں نے ہمیں اسرار کی عبادات (الیوسینی اسرار) کی تعلیم دی، وہ شاید معمولی لوگ نہیں تھے؛ بلکہ وہ بہت پہلے ہی اس بات کی طرف اشارہ کر رہے تھے کہ جو شخص بغیر تطہیر اور اسرار میں شرکت کے عالمِ ہادِس میں جائے گا، وہ کیچڑ میں پڑا رہے گا، اور جو پاکیزہ ہو کر ان میں شریک ہوگا، وہ وہاں جا کر دیوتاؤں کے ساتھ رہے گا۔ کیونکہ، جیسا کہ اسرار کے ماننے والے کہتے ہیں، ”بہت سے لوگ تھیرسوس اٹھائے پھرتے ہیں، مگر الہام یافتہ بہت تھوڑے ہوتے ہیں“۔
اور میری رائے میں یہ الہام یافتہ کوئی اور نہیں بلکہ وہی ہیں جو سچے فلسفی تھے۔ انہی میں سے ایک بننے کی میں نے بھی اپنی بھرپور کوشش کی، اور اپنی زندگی میں جہاں تک ہو سکا، میں نے کوئی کسر نہیں چھوڑی۔ اب میں نے صحیح کوشش کی یا نہیں، اور مجھے اس کا کچھ فائدہ ہوگا یا نہیں یہ میں وہاں پہنچ کر جان لوں گا، اگر خدا نے چاہا، بہت جلد۔
پس، اے سمیاس اور کیبیس، میں یہ صفائی اسی لیے پیش کر رہا ہوں کہ تمہیں دکھاؤں کہ میں نہ تمہیں چھوڑ کر ناخوش ہوں اور نہ یہاں کے حاکموں کو چھوڑ کر غمگین؛ کیونکہ میرا خیال ہے کہ وہاں بھی، یہاں کی طرح بلکہ اس سے کم نہیں، مجھے اچھے آقا اور اچھے دوست ملیں گے اگرچہ اکثر لوگ اس بات پر یقین نہیں رکھتے۔ اگر میری یہ باتیں تمہیں ایتھنز کے ججوں سے زیادہ قائل کر سکیں، تو میں بہت خوش ہوں گا۔
جاری ہے
فقط
سُہیل طاہر
Comments
Post a Comment