١. مُکَالِمَۂ اَوَّل: بیانِ صفائی
Ἀπολογία Σωκράτους
دفاعِ سُقراط
اے ایتھنز والو! میرے الزام لگانے والوں کی باتوں نے تم پر کیا اثر ڈالا؟ میں نہیں جانتا! لیکن ان کی باتوں کے باعث میں خود بھی قریب تھا کہ اپنے آپ کو بھول ہی جاتا، یہاں تک کہ ایک لمحے کے لیے مجھے یقین ہونے لگا کہ میں وہ نہیں ہوں جو حقیقت میں ہوں۔ اس قدر متاثر کرنے والے انداز میں انہوں نے گفتگو کی۔ اور پھر بھی میں تمہیں یقین دلاتا ہوں کہ انہوں نے تقریبًا کوئی بات سچ نہیں کہی۔ ان کے گھڑے ہوئے بہت سے جھوٹوں میں سے ایک بات پر میں نے سب سے زیادہ تعجب کیا، اور وہ یہ کہ انہوں نے کہا تمہیں مجھ سے ہوشیار رہنا چاہیے کہ کہیں میں تمہیں دھوکا نہ دے دوں، کیونکہ ان کے بقول میں ایک بڑا ماہر خطیب ہوں۔ اس بات پر کہ انہوں نے ذرا بھی شرم محسوس نہ کی، حالانکہ فورًا ہی مجھ سے یہ بات ثابت ہو جانے والی ہے کہ وہ واقعی جھوٹ بول رہے ہیں، کیونکہ میں ذرا سا بھی ایسا ظاہر نہیں کروں گا کہ میں کوئی بڑا خطیب ہوں ان کی یہ جسارت مجھے نہایت بے شرمی پر مبنی محسوس ہوئی۔ مگر شاید وہ ماہر اور فصیح خطیب اس شخص کو کہتے ہوں جو سچ بولتا ہو۔ کیونکہ اگر ان کا یہی مطلب ہے تو میں مان لیتا ہوں کہ میں یقینًا ایک ماہر خطیب ہوں، لیکن اس معنیٰ میں نہیں جس میں وہ سمجھتے ہیں اور جس طرح وہ خطابت کو برتتے ہیں۔ کیونکہ وہ لوگ، جیسا کہ میں پھر کہتا ہوں، تقریبًا کوئی سچی بات نہیں کہہ سکے، اور تم مجھ سے تھوڑی دیر بعد خالص سچ سنو گے مگر، اے ایتھنز والو! بخُدا! تم مجھ سے آراستہ اور سنوارے ہوئے خطبے نہیں سنو گے، جیسے میرے الزام لگانے والوں کے خطبے ہیں، نہ نفیس فقروں اور منتخب الفاظ سے سجے ہوئے، نہ ہی بلاغی صنعتوں اور فنی دورانیوں سے مزین؛ بلکہ تم بے ساختہ باتیں سنو گے، سادگی کے ساتھ، اور انہی الفاظ میں جو اس وقت میرے ذہن میں آئیں گے۔ کیونکہ مجھے پورا یقین ہے کہ جو کچھ میں کہوں گا وہ عین انصاف ہوگا، اور تم میں سے کوئی مجھ سے اس کے سوا کچھ اور توقع نہ رکھے کیونکہ میرے خیال میں اس عمر میں، جس میں میں اب ہوں، عدالت کے سامنے اس طرح من گھڑت خطبے سنانا، جیسے کوئی کم عمر لڑکا ہو، ہرگز مناسب نہیں۔ اسی لیے، اے ایتھنز والو! میری تم سے یہی ایک درخواست ہے اور بس یہی میں تم سے چاہتا ہوں: اگر تم مجھے اپنی صفائی میں اسی انداز اور انہی لفظوں کے ساتھ بولتے ہوئے سنو جن کے ساتھ میں عمومًا عوام میں، بازار کے سوداگر میزوں کے پاس، جہاں تم میں سے اکثر نے مجھے سنا ہے، اور شہر کے دوسرے مقامات پر، ورزش گاہوں میں اور کاریگروں کی دکانوں میں بات کیا کرتا ہوں، تو نہ اس پر تعجب کرنا اور نہ ہی شور مچا کر میرا مذاق اڑانا کیونکہ صورتِ حال یہ ہے کہ اب پہلی مرتبہ میں عدالت کے سامنے حاضر ہوا ہوں، حالانکہ میری عمر ستر برس سے زیادہ ہے۔ اس لیے یہاں بولنے کا انداز میرے لیے بالکل اجنبی اور غیر مانوس ہے۔ چنانچہ جس طرح اگر میں واقعی کوئی اجنبی ہوتا تو تم مجھے ضرور معاف کر دیتے اگر میں اس لہجے اور طریقے سے بات کرتا جس میں میں اپنے وطن میں پلا بڑھا تھا، اسی طرح اس موقع پر بھی میں تم سے یہی درخواست کرتا ہوں اور مجھے یقین ہے کہ میری استدعا جائز ہے کہ تم میرے کلام کے انداز پر توجہ نہ دو، چاہے وہ اچھا ہو یا برا بلکہ صرف اسی بات کو دیکھو، اور اسی پر اپنی پوری توجہ مرکوز رکھو، کہ میں انصاف کی بات کہہ رہا ہوں یا نہیں! کیونکہ یہی قاضی کی فضیلت ہے، اور خطیب کی فضیلت یہ ہے کہ وہ صرف سچ بولے۔
ΙΙ. Πρώτον μεν λοιπόν είναι δίκαιον να απολογηθώ, ω άνδρες Αθηναίοι, εις τας πρώτας εναντίον μου κατηγορίας ως ψευδείς και εις τους πρώτους κατηγόρους μου, έπειτα δε εις τας τελευταίας και εις τους τελευταίους κατηγόρους. Διότι εναντίον μου πολλοί υπήρξαν ενώπιόν σας κατήγοροι, οι οποίοι και από πολλά ακόμη έτη πρωτύτερα με κατηγόρησαν και καμμίαν αλήθειαν δεν είπαν. Αυτούς δε εγώ περισσότερον φοβούμαι παρά τον Άνυτον και τους συντρόφους του,⁷ αν και αυτοί οι τελευταίοι είνε πολύ φοβεροί· αλλ' εκείνοι οι άλλοι είνε πολύ φοβερώτεροι, ω άνδρες· διότι αυτοί τους περισσοτέρους εξ υμών σας παρελάμβανον, ως δι' εκπαίδευσιν, από την παιδικήν σας ηλικίαν, καθώς οι παιδαγωγοί, και προσεπάθουν να σας πείσουν με τας ψευδείς εναντίον μου κατηγορίας των να έχητε εσφαλμένην δι' εμέ γνώμην, λέγοντες ότι υπάρχει κάποιος εκεί Σωκράτης, σοφός άνθρωπος, ο οποίος καταγίνεται με τα μετέωρα, εξετάζων τον αέρα, τας βροντάς και τας αστραπάς, και έχει κάμει ερεύνας εις όλα, όσα υπάρχουν εις τους κόλπους της γης, και ημπορεί με τους λόγους του να κάμη δικαίαν μίαν άδικον υπόθεσιν. Ούτοι, ω άνδρες Αθηναίοι, επειδή διέσπειραν αυτήν την φήμην, είναι οι πλέον φοβεροί και επικίνδυνοι κατήγοροί μου. Διότι όσοι τους ήκουσαν, νομίζουν ότι εκείνοι οι άνθρωποι, οι οποίοι ενασχολούνται εις αυτά τα ζητήματα, όχι μόνον είνε επιβλαβείς, αλλά και θεούς δεν πιστεύουν. Προσέτι οι κατήγοροι ούτοι είνε πολυάριθμοι και πολύν καιρόν τόρα εργάζονται εις την διάδοσιν αυτών των κατηγοριών, και προς τούτοις ωμίλουν προς υμάς, εις τοιαύτην μάλιστα ηλικίαν, κατά την οποίαν ευκολώτατα ηδύνασθε να τους πιστεύσητε, διότι ήσθε τότε παίδες οι περισσότεροι από σας, τινές δε και μειράκια, όταν με κατηγόρουν όλως διόλου ερήμην, χωρίς να ημπορή ο κατηγορούμενος να απολογηθή. Ό,τι δε είνε πολύ αδικώτατον πράγμα από όλα είνε τούτο, ότι και τα ονόματά των δεν είνε δυνατόν να τα γνωρίζητε και να είπητε αυτά, εκτός αν τύχη να είνε κανείς κωμωδοποιός βέβαια. Όσοι δε με φθόνον ή με συκοφαντίαν σας εξηπάτων, και όσοι, διότι οι ίδιοι είχαν πεισθή, προσεπάθουν να πείσουν και άλλους, όλοι αυτοί μένουν άγνωστοι, και είνε διά τούτο παντάπασιν απρόσβλητοι· διότι δεν ημπορώ να εγκαλέσω εδώ τώρα ενώπιόν σας κανένα από αυτούς, ουδέ να εξελέγξω κανένα και να τον αποδείξω ψεύστην. Αλλ' είνε ανάγκη, διά να υπερασπίσω τον εαυτόν μου, όλως διόλου να σκιαμαχώ, καθώς λέγουν, και προς υπεράσπισίν μου να αντικρούω ενταύθα χωρίς να φαίνεται κανένας αντίπαλος. Παραδεχθήτε λοιπόν και σεις ότι, καθώς είπα, δύο ειδών υπήρξαν οι κατήγοροί μου· άλλοι μεν εκείνοι, οι οποίοι προ ολίγου τόρα με κατηγόρησαν, άλλοι δε εκείνοι, οι οποίοι προ πολλών ετών, διά τους οποίους τελευταίον ωμίλησα, και στοχασθήτε, σας παρακαλώ, ότι είνε ανάγκη πρώτον να απολογηθώ προς εκείνους τους πρώτους. Διότι ίσα-ίσα και σεις εκείνους πρωτύτερα ηκούσατε να με κατηγορούν και εκείνοι σας έκαμαν πολύ μεγαλυτέραν εντύπωσιν παρά αυτοί εδώ οι τελευταίοι. Καλά λοιπόν. Πρέπει να απολογηθώ εις υπεράσπισίν μου, ω άνδρες Αθηναίοι, και να επιχειρήσω εις τόσον μικρόν χρονικόν διάστημα, όσον μου επιτρέπεται από τον νόμον να ομιλήσω,⁸ να εκβάλω από το πνεύμα σας την κακήν υπόληψιν, την οποίαν εκ των κατ' εμού συκοφαντιών εσχηματίσατε δι' εμέ εις τόσον μακρόν χρονικόν διάστημα, ώστε έχει πλέον κάμει βαθείας ρίζας. Θα επεθύμουν μεν βεβαίως με όλην την καρδίαν μου να κατορθώσω τούτο, το οποίον είνε καλόν και διά σας και δι' εμέ, και μάλιστα ακόμη περισσότερον από αυτό θα επεθύμουν, να κατορθώσω διά της απολογίας μου, ώστε όχι μόνον να αποβάλετε την κακήν περί εμού ιδέαν, αλλά περιπλέον και να σχηματίσετε καλήν γνώμην δι' εμέ. Αλλά στοχάζομαι ότι αυτό είνε δύσκολον, και δεν με διαφεύγει πολύ πόσην μεγάλην σπουδαιότητα τούτο έχει. Όμως αυτό μεν ας αποβή όπως είνε ευάρεστον εις τον θεόν, ημείς δε πρέπει να υπακούσωμεν εις τον νόμον και να απολογηθώμεν.
پس سب سے پہلے یہ انصاف کا تقاضا ہے، اے ایتھنز والو! کہ میں ان ابتدائی الزامات کے مقابلے میں، جو مجھ پر لگائے گئے تھے اور جو جھوٹے تھے، اور ان ابتدائی الزام لگانے والوں کے جواب میں اپنی صفائی پیش کروں، اور اس کے بعد ان آخری الزامات اور آخری الزام لگانے والوں کے بارے میں گفتگو کروں۔ کیونکہ تمہارے سامنے میرے خلاف بہت سے لوگ الزام لگانے والے رہے ہیں، اور وہ بہت سے برس پہلے ہی سے مجھ پر الزام لگاتے چلے آئے ہیں، اور انہوں نے کوئی سچی بات نہیں کہی۔ ان لوگوں سے میں انیطوس اور اس کے ساتھیوں سے بھی زیادہ خوف کھاتا ہوں، اگرچہ یہ آخری لوگ بھی نہایت خطرناک ہیں؛ لیکن وہ پہلے والے، اے ایتھنز والو! اس سے بھی کہیں زیادہ خطرناک ہیں۔ اس لیے کہ انہوں نے تم میں سے اکثر کو بچپن ہی سے، گویا تربیت کے طور پر، اپنے قبضے میں لے رکھا تھا، جیسے اتالیق ہوتے ہیں، اور وہ اپنی جھوٹی تہمتوں کے ذریعے تمہیں میرے بارے میں غلط رائے قائم کرنے پر آمادہ کرتے رہے، یہ کہتے ہوئے کہ کوئی سقراط نامی شخص ہے، جو بڑا دانا آدمی ہے، جو بلند و بالا امور میں مشغول رہتا ہے، ہوا، گرج اور بجلی کا جائزہ لیتا ہے، زمین کے باطن میں موجود ہر چیز کی تحقیق کرتا ہے، اور اپنی باتوں سے ایک ناحق مقدمے کو حق میں بدل سکتا ہے۔ یہی لوگ، اے اہلِ ایتھنز! جنہوں نے میرے بارے میں یہ شہرت پھیلائی، میرے سب سے زیادہ خوفناک اور خطرناک الزام لگانے والے ہیں۔ کیونکہ جن لوگوں نے ان کی باتیں سنیں، وہ یہ سمجھتے ہیں کہ جو لوگ ان مسائل میں مشغول ہوتے ہیں وہ نہ صرف نقصان دہ ہوتے ہیں بلکہ خداؤں پر بھی ایمان نہیں رکھتے۔ مزید یہ کہ یہ الزام لگانے والے تعداد میں بھی بہت زیادہ ہیں، اور بہت طویل عرصے سے ان الزامات کو پھیلانے میں لگے ہوئے ہیں، اور اس پر مستزاد یہ کہ انہوں نے تم سے اس عمر میں بات کی جب تم انہیں سب سے زیادہ آسانی سے مان سکتے تھے؛ کیونکہ اس وقت تم میں سے اکثر بچے تھے، اور کچھ نوجوان، جب وہ مجھ پر بالکل غیرحاضری میں الزام لگا رہے تھے، اس حالت میں کہ ملزم کو صفائی پیش کرنے کا کوئی موقع ہی نہ تھا اور سب سے بڑھ کر یہ بات نہایت زیادہ ناانصافی پر مبنی ہے کہ ان کے نام تک معلوم نہیں ہو سکتے اور نہ ہی تم انہیں بیان کر سکتے ہو، سوائے اس کے کہ کوئی شخص محض ایک مزاحیہ شاعر ہی کیوں نہ ہو۔ جو لوگ حسد یا بہتان کے باعث تمہیں دھوکا دیتے رہے، اور جو اس لیے کہ وہ خود قائل ہو چکے تھے، دوسروں کو بھی قائل کرنے کی کوشش کرتے رہے، یہ سب لوگ گمنام ہیں، اور اسی وجہ سے بالکل ناقابلِ گرفت ہیں؛ کیونکہ میں اس وقت یہاں تمہارے سامنے ان میں سے کسی ایک کو بھی طلب نہیں کر سکتا، نہ کسی سے جرح کر سکتا ہوں اور نہ کسی کو جھوٹا ثابت کر سکتا ہوں۔ بلکہ مجھے اپنی مدافعت میں، جیسا کہ کہا جاتا ہے، بالکل سائے سے لڑنا پڑ رہا ہے، اور یہاں اپنی صفائی میں اس طرح دلائل دینے پڑ رہے ہیں کہ سامنے کوئی مخالف نظر ہی نہیں آتا۔ پس تم بھی یہ بات تسلیم کر لو، جیسا کہ میں نے کہا، کہ میرے الزام لگانے والے دو قسم کے تھے: ایک وہ جو ابھی ابھی مجھ پر الزام لگا رہے ہیں، اور دوسرے وہ جو بہت سے برس پہلے الزام لگاتے رہے تھے، جن کا میں نے ابھی ذکر کیا ہے۔ اور میں تم سے درخواست کرتا ہوں کہ اس بات پر غور کرو کہ ضروری ہے کہ میں سب سے پہلے انہی ابتدائی لوگوں کے جواب میں صفائی پیش کروں؛ کیونکہ حقیقت یہ ہے کہ تم نے پہلے انہی کو مجھے الزام دیتے ہوئے سنا تھا، اور انہوں نے تم پر کہیں زیادہ گہرا اثر ڈالا تھا، بہ نسبت ان آخری لوگوں کے جو یہاں موجود ہیں۔ اچھا، پس اے ایتھنز والو! مجھے اپنی صفائی میں گفتگو کرنی ہے اور اس نہایت قلیل وقت میں، جو قانون مجھے بولنے کی اجازت دیتا ہے، یہ کوشش کرنی ہے کہ تمہارے دلوں سے وہ بری رائے نکال دوں جو تم نے میرے خلاف لگائے گئے بہتانوں کی وجہ سے اتنے طویل عرصے میں میرے بارے میں قائم کر لی ہے، یہاں تک کہ وہ گہری جڑیں پکڑ چکی ہے۔ میں پورے دل سے یہ چاہتا ہوں کہ میں اس میں کامیاب ہو جاؤں، جو تمہارے لیے بھی بہتر ہے اور میرے لیے بھی؛ بلکہ اس سے بھی بڑھ کر میری خواہش یہ ہے کہ اپنی صفائی کے ذریعے نہ صرف تم میرے بارے میں بری رائے چھوڑ دو، بلکہ اس کے علاوہ میرے بارے میں اچھی رائے بھی قائم کر لو۔ لیکن میں یہ سمجھتا ہوں کہ یہ کام نہایت مشکل ہے، اور مجھے اس کی اہمیت کا بخوبی اندازہ ہے۔ تاہم یہ معاملہ تو جیسا خدا کو پسند ہو ویسا ہی انجام کو پہنچے؛ ہمیں تو قانون کی اطاعت کرنی ہے اور اپنی صفائی پیش کرنی ہے۔
V. Αλλ' ημπορούσε να με διακόψη και να με ερωτήση ίσως κάθε ένας από σας. Αλλ' ω Σώκρατες, εάν αληθώς δεν έχης αυτάς τας γνώσεις, τι ακατανόητον πράγμα είνε αυτό το ιδικόν σου; Πόθεν προήλθαν αι συκοφαντίαι αυταί, αι οποίαι διασπείρονται εναντίον σου; Διότι βέβαια διά σε, όπου δεν έκαμνες τίποτε περιεργότερον από ό,τι κάμνουν οι άλλοι άνθρωποι, δεν θα διεσπείρετο τόση φήμη, και δεν θα εγίνετο ποτέ τόσος λόγος, εάν δεν έκαμνες κάτι τι διαφορετικόν από τους άλλους. Λέγε μας λοιπόν ποίον είνε αυτό πού έκαμνες, διά να μη εκδώσωμεν άδικον απόφασιν, επινοούντες με την φαντασίαν μας ανύπαρκτα πράγματα διά σε. Μου φαίνεται ότι, όστις κάμνει αυτήν δα την ένστασιν, έχει δίκαιον. Εγώ λοιπόν θα προσπαθήσω να αποδείξω τι επί τέλους είνε αυτό, το οποίον έκαμε και το όνομά μου τόσον ένδοξον και συνάμα έγινεν αφορμή των εναντίον μου συκοφαντιών. Ακούσατε λοιπόν. Και ίσως μεν φανώ εις μερικούς από σας ότι δεν ομιλώ σοβαρώς, αλλ' ότι παίζω. Να ηξεύρετε όμως καλά, θα σας είπω όλην την αλήθειαν. Εγώ, ω άνδρες Αθηναίοι, διά κανέν άλλο πράγμα δεν απέκτησα αυτό το όνομα, αλλά διά κάποιαν σοφίαν βέβαια. Ποία δε ακριβώς λέγω ότι είνε αυτή η σοφία; Αυτή είνε ανθρωπίνη σοφία βεβαίως. Διότι τωόντι στοχάζομαι ότι ως προς αυτήν την σοφίαν είμαι σοφός· ενώ ούτοι οι άλλοι σοφοί, διά τους οποίους προ ολίγου ωμίλησα, ίσως ημπορεί να είνε σοφοί ως προς έν άλλο είδος σοφίας, πολύ ανωτέρας από την ανθρωπίνην, ή δεν ηξεύρω τι να σας είπω δι' αυτήν την σοφίαν των. Διότι εγώ τουλάχιστον αυτήν την σοφίαν δεν την γνωρίζω βεβαίως, αλλ' όστις λέγει ότι γνωρίζω αυτήν, αυτός και ψεύδεται και λέγει ταύτα με σκοπόν να με συκοφαντήση. Αλλά σας παρακαλώ, ω άνδρες Αθηναίοι, να μη θορυβήσετε και αν φανώ ακόμη ότι σας λέγω πολύ μεγάλον λόγον προς καύχησίν μου. Διότι ο λόγος, τον οποίον θα σας είπω τόρα, δεν είνε ιδικός μου, αλλ' ανήκει εις μίαν προσωπικότητα παρά πολύ αξιόπιστον. Επειδή μάρτυρα της ιδικής μου σοφίας θα σας φέρω τον ίδιον τον θεόν των Δελφών, όστις θα σας είπη ποία είνε η σοφία, την οποίαν έχω εγώ και ποίου είδους. Γνωρίζετε βέβαια, καθώς νομίζω, τον Χαιρεφώντα.¹⁶ Ούτος καθώς υπήρξεν ιδικός μου φίλος από της νεανικής του ηλικίας, ομοίως απαράλλακτα υπήρξε και της δημοκρατίας σας οπαδός και συγκατεδικάσθη μαζί σας εις την πρόσφατον εξορίαν επί των Τριάκοντα και επανήλθε πάλιν εις την πόλιν μαζί σας. Και γνωρίζετε δα πολύ καλά ποίου είδους άνθρωπος ήτο ο Χαιρεφών αυτός και πόσον ήτο ορμητικός και θερμός εις ό,τι ήθελεν επιχειρήσει. Αυτός λοιπόν μίαν ημέραν μεταβάς εις τους Δελφούς, ετόλμησε να κάμη αυτήν την ερώτησιν εις το μαντείον. Και πάλιν σας παρακαλώ, ω άνδρες, να μη θορυβήτε δι' αυτό οπού θα σας είπω. Ηρώτησε λοιπόν το μαντείον αν υπάρχη εις τον κόσμον κανένας άλλος άνθρωπος πλέον σοφώτερος από εμέ. Απεκρίθη δε η Πυθία¹⁷ ότι δεν υπάρχει κανείς άλλος από εμέ σοφώτερος. Και θα σας επιβεβαίωση αυτά ο αδελφός του, όστις είνε παρών εδώ, αφού εκείνος έχει πλέον αποθάνει.
تم میں سے کوئی بھی مجھے روک کر شاید یہ سوال کر سکتا تھا
اے سقراط! اگر واقعی تمہارے پاس یہ علوم نہیں ہیں تو پھر یہ تمہارا یہ عجیب معاملہ کیا ہے؟ یہ الزامات کہاں سے پیدا ہوئے جو تمہارے خلاف پھیلائے جا رہے ہیں؟ کیونکہ ظاہر ہے کہ اگر تم نے کوئی ایسی بات نہ کی ہوتی جو دوسرے لوگ نہیں کرتے، تو تمہارے بارے میں اتنی شہرت نہ پھیلتی اور نہ کبھی اتنی گفتگو ہوتی۔ پس ہمیں بتاؤ کہ وہ کیا چیز ہے جو تم کرتے رہے ہو، تاکہ ہم محض اپنے تخیل سے تمہارے بارے میں کوئی ناانصافی پر مبنی فیصلہ نہ کر بیٹھیں۔ مجھے تو یوں معلوم ہوتا ہے کہ جو شخص یہ اعتراض پیش کرتا ہے، وہ حق بجانب ہے۔ لہٰذا میں کوشش کروں گا کہ واضح کر دوں کہ آخر وہ کون سی بات ہے جس نے میرا نام مشہور کیا اور جو بیک وقت میرے خلاف ان بہتانوں کا سبب بنی۔ پس میری بات سنو۔ اور ممکن ہے کہ تم میں سے بعض کو یوں لگے کہ میں سنجیدگی سے بات نہیں کر رہا بلکہ مذاق کر رہا ہوں، مگر اچھی طرح جان لو کہ میں تم سے پوری سچائی بیان کروں گا۔ اے ایتھنز والو! میں نے یہ شہرت کسی اور وجہ سے حاصل نہیں کی، بلکہ ایک خاص قسم کی حکمت کے سبب سے۔ اور وہ حکمت کیا ہے؟ وہ انسانی حکمت ہے۔ کیونکہ میں واقعی یہ سمجھتا ہوں کہ اسی حکمت کے اعتبار سے میں دانا ہوں؛ جب کہ وہ دوسرے دانا لوگ، جن کا میں نے ابھی ذکر کیا، شاید کسی اور درجے کی حکمت میں دانا ہوں، جو انسانی حکمت سے کہیں بلند ہے، یا پھر میں نہیں جانتا کہ اس کی بابت تم سے کیا کہوں۔ کیونکہ میں خود اس حکمت کو نہیں جانتا، اور جو یہ کہتا ہے کہ میں اسے جانتا ہوں، وہ جھوٹ بولتا ہے اور محض میری بدنامی کے لیے ایسا کہتا ہے لیکن اے ایتھنز والو! میں تم سے گزارش کرتا ہوں کہ شور نہ مچانا، اگرچہ میری بات تمہیں اپنی بڑائی پر مبنی ہی کیوں نہ لگے۔ کیونکہ جو بات میں اب تم سے کہنے جا رہا ہوں، وہ میری اپنی نہیں، بلکہ ایک نہایت معتبر شخصیت کی طرف سے ہے۔ میں اپنی اس حکمت کے لیے بطور گواہ تمہارے سامنے ڈیلفی کے معبود کو پیش کرتا ہوں، جو خود تمہیں بتائے گا کہ میری حکمت کیا ہے اور کس نوعیت کی ہے۔ تم یقینًا خیریفون کو جانتے ہو۔ وہ میری جوانی ہی سے میرا دوست تھا، اور اسی طرح وہ تمہاری جمہوریت کا بھی حامی تھا، اور تیس ظالموں کے دور میں تمہارے ساتھ جلا وطن بھی ہوا، اور تمہارے ہی ساتھ واپس شہر میں آیا۔ اور تم یہ بھی خوب جانتے ہو کہ خیریفون کس قسم کا آدمی تھا، اور جس کام کا ارادہ کرتا، اس میں کس قدر جوش اور تیزی دکھاتا تھا۔ پس وہ ایک دن ڈیلفی گیا اور اس نے مندر میں یہ سوال پوچھنے کی جرأت کی۔ اور پھر میں تم سے درخواست کرتا ہوں، اے اہلِ ایتھنز! کہ اس بات پر شور نہ کرنا جو میں اب کہنے والا ہوں۔ اس نے مندر سے پوچھا کہ آیا دنیا میں کوئی انسان ایسا ہے جو مجھ (یعنی سُقراط) سے زیادہ دانا ہو۔ پیتھیا نے جواب دیا کہ مجھ (سُقراط) سے زیادہ دانا کوئی نہیں اور اس بات کی گواہی اس کا بھائی بھی دے گا جو یہاں موجود ہے، کیونکہ خود خیریفون تو اب وفات پا چکا ہے۔
VI. Στοχασθήτε δε διά ποίαν αιτίαν σας λέγω αυτά όλα. Τα λέγω, διότι έχω σκοπόν να σας αποδείξω πόθεν προήλθεν η εναντίον μου διαβολή. Εγώ, αφού ήκουσα αυτήν την απάντησιν του μαντείου, εσυλλογιζόμην μόνος μου ως εξής· τι επί τέλους λέγει ο Απόλλων και ποίαν έννοιαν υποκρύπτουσιν οι λόγοι του εκείνοι; Διότι τωόντι γνωρίζω καλά ότι εις εμέ δεν υπάρχει καμμία σοφία ούτε μεγάλη ούτε μικρά. Τι λοιπόν τάχα εννοεί ο θεός διακηρύττων ότι εγώ είμαι σοφώτατος από όλους τους ανθρώπους; Διότι βεβαίως ο θεός δεν ψεύδεται ποτέ· διότι δεν είνε πρέπον τούτο εις αυτόν. Και πολύν μεν καιρόν ήμουν εις απορίαν τι τέλος πάντων εννοούσεν ο χρησμός του μαντείου, έως ου, ύστερον από πολύν κόπον, εσκέφθην να κάμω μίαν τοιούτου είδους έρευναν εις εξήγησιν αυτού. Μετέβην εις ένα εκ των συμπολιτών μας, όστις έχει φήμην ότι είνε σοφός, στοχαζόμενος ότι εδώ καλύτερα από κάθε άλλο μέρος θα ημπορούσα να εξελέγξω απατώμενον το μαντείον και ν' αποδείξω εις τον χρησμόν ότι αυτός εδώ ο άνθρωπος είνε σοφώτερος από εμέ, ενώ συ, ω μαντείον, είπες ότι εγώ είμαι σοφώτερος. Καλοστοχαζόμενος λοιπόν αυτόν του οποίου δεν έχω ανάγκην να είπω το όνομα, ήτο όμως ένας από τους πλέον μεγάλους πολιτικούς μας, σχετικώς με τον οποίον μου συνέβη κατά την εξέτασιν τοιούτον τι οπού δεν επερίμενα και συνομιλών με αυτόν είδα ότι αυτός ο άνθρωπος πιστεύεται μεν από πολλούς άλλους ότι είνε σοφός, και μάλιστα από τον ίδιον τον εαυτόν του, όμως αληθινά δεν είνε σοφός. Αφού εννόησα τούτο, επεχείρησα ν' αποδείξω εις αυτόν ότι επίστευε μεν ότι είνε σοφός, δεν είνε όμως. Ένεκα τούτου λοιπόν και εις αυτόν έγινα μισητός και εις πολλούς άλλους από τους φίλους του, οι οποίοι ήσαν παρόντες κατά την συνομιλίαν μας. Το βέβαιον όμως είνε, ότι ενώ απεχωριζόμην από αυτόν, ήρχισα να σκέπτωμαι μόνος μου, ότι από αυτόν βεβαίως τον άνθρωπον εγώ είμαι σοφώτερος· ως φαίνεται όμως, κανείς από τους δύο μας δεν γνωρίζει κανέν, το οποίον να είνε τελείως καλόν πράγμα. Υπάρχει όμως αυτή η διαφορά μεταξύ μας. Αυτός μεν φαντάζεται ότι γνωρίζει κάτι τι, ενώ δεν γνωρίζει τίποτε, εγώ δε, καθώς δεν γνωρίζω τίποτε, έτσι και πιστεύω ότι δεν γνωρίζω. Μου φαίνεται λοιπόν βεβαίως ότι εγώ είμαι ολίγον τι σοφώτερος από αυτόν, ως προς τούτο ακριβώς, ότι όσα δεν γνωρίζω, αυτά και πιστεύω ότι δεν τα γνωρίζω. Τότε μετέβην εις άλλον συμπολίτην μας από εκείνους, οι οποίοι έχουσι την φήμην ότι είνε σοφώτεροι από τον πρώτον εκείνον, και μου εφάνη ότι ήκουσα απαραλλάκτως τα ίδια και από αυτόν. Έκτοτε ένεκα τούτου και εις εκείνον και εις πολλούς άλλους συμπολίτας μας έγινα μισητός.
پس ذرا غور کرو کہ میں تم سے یہ سب باتیں کیوں کہہ رہا ہوں؟ میں یہ اس لیے کہہ رہا ہوں کہ میں تم پر واضح کر دوں کہ میرے خلاف بدنامی کہاں سے پیدا ہوئی! جب میں نے اس غیبی جواب کو سنا تو میں نے اپنے دل میں یوں سوچنا شروع کیا کہ آخر اپالو کہنا کیا چاہتا ہے؟ اور اس کے ان الفاظ کے پیچھے کیا معنیٰ پوشیدہ ہیں؟ کیونکہ میں تو اچھی طرح جانتا ہوں کہ میرے اندر نہ بڑی کوئی حکمت ہے اور نہ چھوٹی۔ پھر آخر خدا کا یہ کہنا کہ میں سب انسانوں سے زیادہ دانا ہوں، اس کا کیا مطلب ہو سکتا ہے؟ کیونکہ خدا تو ہرگز جھوٹ نہیں بولتا، یہ اس کی شان کے لائق ہی نہیں۔ میں کافی عرصے تک اس الہامی قول کے معنیٰ سمجھنے میں حیران و پریشان رہا، یہاں تک کہ بہت محنت کے بعد میں نے یہ سوچا کہ اس کی وضاحت کے لیے ایک خاص قسم کی تحقیق کروں۔ چنانچہ میں اپنے ایک ہم وطن کے پاس گیا، جس کے بارے میں مشہور تھا کہ وہ دانا ہے، یہ خیال کرتے ہوئے کہ یہاں میں کسی بھی اور جگہ کے مقابلے میں بہتر طور پر اس بات کو پرکھ سکوں گا کہ الہام میں کوئی غلطی تو نہیں ہوئی، اور میں اس غیبی قول کو یہ دکھا سکوں گا کہ یہ شخص مجھ سے زیادہ دانا ہے، جب کہ تو، اے مَعبدِ غیب! نے کہا تھا کہ میں سب سے زیادہ دانا ہوں۔ پس میں نے اس شخص کو خوب پرکھا جس کا نام لینے کی ضرورت نہیں، مگر وہ ہمارے بڑے سیاست دانوں میں سے ایک تھا اور اس کی جانچ پڑتال کے دوران مجھے ایسا تجربہ ہوا جس کی مجھے توقع نہ تھی۔ اس سے گفتگو کر کے میں نے دیکھا کہ یہ شخص بہت سے لوگوں کی نظر میں دانا سمجھا جاتا ہے، بلکہ خود بھی اپنے آپ کو دانا سمجھتا ہے، مگر حقیقت میں وہ دانا نہیں ہے۔ جب میں نے یہ بات سمجھ لی تو میں نے اس پر واضح کرنے کی کوشش کی کہ وہ اپنے آپ کو دانا سمجھتا ہے، حالانکہ وہ نہیں ہے۔ اسی وجہ سے وہ خود بھی مجھ سے ناراض ہو گیا، اور اس کے بہت سے دوست بھی جو ہماری گفتگو کے وقت موجود تھے، مجھ سے دشمن ہو گئے۔ لیکن حقیقت یہ ہے کہ جب میں اس کے پاس سے رخصت ہوا تو میں نے دل میں یہ سوچا کہ میں اس آدمی سے بہرحال زیادہ دانا ہوں؛ کیونکہ بظاہر ہم دونوں میں سے کوئی بھی ایسی چیز کو نہیں جانتا جو واقعی قابلِ قدر ہو۔ مگر ہمارے درمیان یہ فرق ضرور ہے کہ وہ یہ گمان کرتا ہے کہ وہ کچھ جانتا ہے، حالانکہ وہ کچھ نہیں جانتا، جبکہ میں چونکہ کچھ نہیں جانتا، اس لیے میں یہ بھی سمجھتا ہوں کہ میں کچھ نہیں جانتا۔ پس مجھے یہی محسوس ہوا کہ میں اس پہلو سے اس سے کچھ زیادہ دانا ہوں کہ جو چیزیں میں نہیں جانتا، ان کے بارے میں میں یہی مانتا ہوں کہ میں انہیں نہیں جانتا۔ اس کے بعد میں ایک اور ہم وطن کے پاس گیا، جو پہلے والے سے بھی زیادہ دانا سمجھا جاتا تھا، اور مجھے وہاں بھی بعینہٖ وہی باتیں سننے کو ملیں۔ اس کے نتیجے میں میں نہ صرف اس شخص کا بلکہ اپنے بہت سے دوسرے ہم وطنوں کا بھی دشمن بن گیا۔
VII. Μετά ταύτα λοιπόν κατά σειράν ήρχισα να πηγαίνω προς άλλους συμπολίτας μας, αν και εγνώριζα καλά ότι εγινόμην μισητός εις αυτούς και ελυπούμην διά τούτο, και εφοβούμην τα επακόλουθα του μίσους αλλ' όμως εφρόνουν ότι ήτο ανάγκη, χωρίς αμφιβολίαν, να προτιμήσω από όλα τα άλλα το λόγιον του Απόλλωνος. Μου εφαίνετο λοιπόν καλόν ότι πρέπει να υπάγω προς όλους εκείνους, οι οποίοι είχαν την μεγαλυτέραν φήμην ότι γνωρίζουν κάτι τι, διότι ήθελα να ανακαλύψω την πραγματικήν έννοιαν του χρησμού. Και μα τον κύνα,¹⁸ ω άνδρες Αθηναίοι, διότι πρέπει να σας λέγω όλην την αλήθειαν τωόντι εγώ έπαθα κάτι τι τοιούτον. Όσοι εξ αυτών είχον την καλήν φήμην ότι είνε σοφώτατοι, εις εμέ οπού ανεζήτουν να εννοήσω τον χρησμόν του θεού, εφάνησαν αμαθέστατοι σχεδόν, άλλοι δε οπού εθεωρούντο από τους άλλους, ότι είνε πολύ ολίγον νοήμονες, μου εφάνησαν ότι είνε μάλιστα παρά πολύ συνετοί άνθρωποι. Πρέπει δε βεβαίως να αφηγηθώ όλας τας περιπλανήσεις μου, τας οποίας έκαμα, ως παθήματα ανθρώπου, όστις υποβάλλεται εις διαφόρους κόπους, ίνα εις εμέ τέλος πάντων ο χρησμός φανή πλέον ανεπίδεκτος ελέγχου. Διότι μετά τους πολιτικούς επορεύθην προς τους ποιητάς, τόσον τους τραγωδοποιούς¹⁹ όσον και τους διθυραμθοποιούς²⁰ και τους λοιπούς ποιητάς,²¹ στοχαζόμενος ότι εδώ θα φωραθώ πλέον με σαφεστάτας αποδείξεις ότι είμαι αμαθέστερος από εκείνους. Αναφέρων λοιπόν εκείνα τα ποιήματά των, οπού μου εφαίνοντο ότι με περισσοτέραν επιτυχίαν αυτοί επραγματεύθησαν, κατ' επανάληψιν ηρώτων αυτούς τι ήθελαν να εννοήσουν και ποίος ήτο ο σκοπός και η οικονομία των έργων των εκείνων, διά να διδαχθώ συγχρόνως και κάτι τι από αυτούς. Αλλ' εντρέπομαι αληθώς να σας είπω, ω άνδρες, την αλήθειαν. Όμως πρέπει να είπω αυτήν. Δηλαδή, διά να ομιλήσω με συντομίαν, όλοι σχεδόν εκείνοι, οι οποίοι παρευρέθησαν τότε εκεί εις την συνομιλίαν μας, αν τους ηρώτα κανείς, ημπορούσαν να απαντήσουν πολύ καλύτερα από αυτούς τους ιδίους ποιητάς περί των ποιημάτων, τα οποία οι ίδιοι είχον συνθέσει. Εγνώρισα λοιπόν και διά τους ποιητάς αμέσως αυτό, ότι όσα ποιήματα γράφουν, δεν τα γράφουν από σοφίαν των, αλλ' από κάποιαν φυσικήν των κλίσιν και από ενθουσιασμόν και έμπνευσιν²² ομοιάζουσαν απαράλλακτα με τον ενθουσιασμόν, από τον οποίον κυριεύονται οι θεομάντεις²³ και οι χρησμωδοί· διότι ωσαύτως και ούτοι, λέγουν μεν πολλά ωραία πράγματα, όμως δεν εννοούν κανέν από εκείνα, τα οποία λέγουν. Τοιούτου είδους πάθος περίπου μου εφάνη ότι συμβαίνει και εις τους ποιητάς. Και συγχρόνως εννόησα ότι αυτοί ένεκα της ποιήσεώς των εφρόνουν ότι και κατά τα λοιπά πράγματα ήσαν σοφώτατοι άνθρωποι, κατά τα οποία δεν ήσαν. Άφησα λοιπόν και αυτούς, στοχαζόμενος ότι είμαι ανώτερος και από αυτούς κατά το ίδιον πλεονέκτημα, κατά το οποίον εφάνην ανώτερος και από τους πολιτικούς.
اس کے بعد میں ترتیب وار دوسرے ہم وطنوں کے پاس جانے لگا، حالانکہ مجھے اچھی طرح معلوم تھا کہ میں ان کی نگاہ میں ناپسندیدہ بنتا جا رہا ہوں اور اس پر مجھے رنج بھی ہوتا تھا اور میں اس دشمنی کے نتائج سے ڈرتا بھی تھا لیکن پھر بھی میں سمجھتا تھا کہ بلا شبہ مجھے ہر چیز پر اپولو کے فرمان کو ترجیح دینی چاہیے۔ چنانچہ مجھے یہی مناسب معلوم ہوا کہ میں اُن سب لوگوں کے پاس جاؤں جن کے بارے میں یہ مشہور تھا کہ وہ کسی نہ کسی چیز کا علم رکھتے ہیں، تاکہ میں الہامی جواب کی حقیقی مراد کو دریافت کر سکوں۔ اور ذوقِ تحقیق کی قسم، اے ایتھنز والو، کیونکہ مجھے تمہیں پوری حقیقت بتانی ہے واقعی میرے ساتھ ایسا ہی ہوا۔ جن لوگوں کی شہرت یہ تھی کہ وہ نہایت دانا ہیں، وہ مجھے، جب میں خدا کے فرمان کا مطلب سمجھنے کی کوشش کرتا تھا، تقریبًا سب سے زیادہ جاہل نظر آئے؛ اور بعض وہ لوگ جنہیں دوسرے کم فہم سمجھتے تھے، مجھے نہایت سمجھدار دکھائی دیے۔ مجھے لازمًا اپنی تمام تر غلطیوں کا ذکر کرنا چاہیے، جو میں نے ایک ایسے انسان کی حیثیت سے برداشت کیں جو مختلف مشقتوں سے گزرتا ہے، تاکہ آخرکار میرے لیے وہ فرمان ایسا ہو جائے جس پر کوئی اعتراض باقی نہ رہے۔ چنانچہ سیاست دانوں کے بعد میں شاعروں کی طرف گیا: سانحہ نگاروں کی طرف بھی، پُرجوش لکھنے والوں کی طرف بھی، اور دوسرے شاعروں کی طرف بھی، یہ خیال کرتے ہوئے کہ یہاں تو میں صاف اور قطعی دلائل کے ساتھ یہ ثابت ہو جاؤں گا کہ میں ان سے زیادہ جاہل ہوں۔ پس اُن کی اُن نظموں کا حوالہ دے کر، جن میں مجھے لگتا تھا کہ انہوں نے زیادہ کامیابی کے ساتھ مضمون باندھا ہے، میں بار بار ان سے پوچھتا تھا کہ وہ کیا کہنا چاہتے تھے اور ان کے ان کاموں کا مقصد اور ترتیب کیا تھی، تاکہ میں بھی ان سے کچھ سیکھ سکوں۔ مگر اے ایتھنز والو، سچ کہنے میں مجھے واقعی شرم آتی ہے لیکن کہنا ضروری ہے۔ مختصرًا یہ کہ تقریبًا وہ سب لوگ جو اس وقت ہماری گفتگو میں موجود تھے، اگر ان سے پوچھا جاتا تو وہ اُن نظموں کے بارے میں خود اُن شاعروں سے کہیں بہتر جواب دے سکتے تھے جو ان کے خالق تھے۔ چنانچہ میں نے فورًا شاعروں کے بارے میں بھی یہ بات جان لی کہ وہ اپنی شاعری کسی دانائی سے نہیں لکھتے، بلکہ کسی فطری میلان اور جوش و جذبے اور وجدان سے لکھتے ہیں، جو بعینہٖ اس جذبے کے مانند ہے جس کے زیرِ اثر غیب گو اور پیش گو ہوتے ہیں؛ کیونکہ وہ بھی بہت سی خوبصورت باتیں کہتے ہیں، مگر جو کچھ کہتے ہیں اس کا انہیں خود کوئی علم نہیں ہوتا۔ ایسا ہی کچھ معاملہ مجھے شاعروں کے ساتھ بھی دکھائی دیا اور ساتھ ہی میں نے یہ بھی سمجھا کہ وہ اپنی شاعری کی بنا پر یہ خیال کرنے لگتے ہیں کہ دوسرے تمام معاملات میں بھی وہ نہایت دانا ہیں، حالانکہ وہ ایسے نہیں ہوتے۔ پس میں نے انہیں بھی چھوڑ دیا، یہ سمجھتے ہوئے کہ جس پہلو سے میں سیاست دانوں پر برتری رکھتا تھا، اسی پہلو سے میں ان پر بھی برتر ہوں۔
VIII. Τελευταίον λοιπόν επήγα και συνήντησα τους χειροτέχνας.²⁴ Διότι είχα την συναίσθησιν ότι τίποτε σχεδόν δεν εγνώριζα εγώ από την τέχνην των, και ήμουν πεπεισμένος ότι αυτούς βεβαίως θα τους εύρω πολύ ικανούς εις πολλά ωραία πράγματα. Και ως προς τούτο μεν δεν ηπατήθην, αλλ' εγνώριζαν ούτοι, όσα εγώ ηγνόουν, και κατά τούτο ήσαν σοφώτεροι από εμέ. Αλλ' ω άνδρες Αθηναίοι, μου εφάνησαν και οι σπουδαίοι χειροτέχναι ότι έχουν το ίδιον ακριβώς ελάττωμα, το οποίον είχαν και οι ποιηταί. Έκαστος από αυτούς, διότι καλώς εκτελεί την τέχνην του, είχε την απαίτησιν ότι και κατά τα άλλα τα πλέον σπουδαιότατα πράγματα, ήτοι τα πολιτικά και την διοίκησιν της πόλεως, είνε σοφώτατος. Και αυτό μόνον το ελάττωμά των, η πλάνη των και η μωρία των, τόσον εσκέπαζεν εκείνην την μεγάλην σοφίαν των, ώστε εξεμηδένιζεν αυτήν. Όθεν ηρώτων τον εαυτόν μου κατ' επανάληψιν, ως να ωμίλουν εν ονόματι του χρησμού πάντοτε, τι εκ των δύο να προτιμήσω, να είμαι τοιούτος καθώς είμαι, και χωρίς να είμαι διόλου σοφός, να έχω την σοφίαν εκείνων, και χωρίς να είμαι αμαθής, να έχω την αμάθειαν εκείνων, ή και τα δύο, να έχω την σοφίαν δηλαδή και την αμάθειαν, τα οποία εκείνοι έχουν, και να είμαι και εγώ καθώς εκείνοι. Απεκρίθην λοιπόν εις τον εαυτόν μου και εις τον χρησμόν ότι δι' εμέ είνε καλύτερον να είμαι καθώς είμαι.
آخرکار میں کاریگروں کے پاس گیا کیونکہ مجھے یہ شعور تھا کہ میں ان کی صناعت کے بارے میں تقریبًا کچھ بھی نہیں جانتا، اور مجھے یقین تھا کہ میں انہیں بہت سی عمدہ باتوں میں واقعی ماہر پاؤں گا۔ اس پہلو سے میں غلط ثابت نہ ہوا کیونکہ وہ لوگ واقعی وہ چیزیں جانتے تھے جن سے میں ناواقف تھا، اور اس اعتبار سے وہ مجھ سے زیادہ دانا تھے۔ لیکن، اے اہلِ ایتھنز! مجھے یہ بھی محسوس ہوا کہ بڑے بڑے کاریگروں میں بھی وہی نقص موجود تھا جو شاعروں میں تھا۔ ہر ایک، چونکہ اپنی صنعت کو اچھی طرح انجام دیتا تھا، اس گمان میں مبتلا تھا کہ دوسرے نہایت اہم امور، یعنی سیاست اور شہر کی حکمرانی میں بھی وہ سب سے بڑا دانا ہے۔ اور یہی ان کی ایک ہی خامی ان کی غلط فہمی اور نادانی ان کی اس بڑی فنی دانائی کو اس طرح ڈھانپ لیتی تھی کہ گویا اسے بالکل ہی مٹا دیتی تھی۔ چنانچہ میں بار بار اپنے آپ سے سوال کرتا تھا، گویا ہمیشہ وحیِ الٰہی کی طرف سے بول رہا ہوں، کہ ان دونوں میں سے میں کس کو ترجیح دوں: کیا میں ایسا ہی رہوں جیسا میں ہوں نہ بالکل دانا ہو کر ان کی دانائی رکھوں، اور نہ بالکل جاہل ہو کر ان کی جہالت یا یہ کہ دونوں چیزیں رکھوں، یعنی وہ دانائی بھی جو ان میں ہے اور وہ جہالت بھی، اور میں بھی انہی کی طرح ہو جاؤں؟ آخرکار میں نے اپنے آپ کو اور وحی کو یہی جواب دیا کہ میرے لیے بہتر یہی ہے کہ میں ویسا ہی رہوں جیسا میں ہوں۔
IX. Εξ αιτίας της παρούσης ακριβώς εξετάσεως, ω άνδρες Αθηναίοι, πολλά μίση εγεννήθησαν εναντίον μου και αντιπάθειαι πολύ ισχυρόταται και επικίνδυνοι, ώστε να προκύψωσιν εξ αυτών πολλαί συκοφαντίαι, ονομάζομαι δε με τούτο το όνομα, ότι είμαι σοφός. Διότι όλοι όσοι είνε παρόντες κατά τας διαφόρους ομιλίας μου, πιστεύουν ότι εγώ είμαι σοφός ως προς εκείνα τα πράγματα, ως προς τα οποία ήθελον αποκαλύψει την αμάθειαν των άλλων. Και όμως τουναντίον, ω άνδρες Αθηναίοι, μου φαίνεται ότι μόνον ο θεός τωόντι είνε σοφός, και τούτο ίσα-ίσα ηθέλησε να είπη ο Απόλλων με τον χρησμόν του αυτόν, ότι η ανθρωπίνη σοφία πολύ μικράν αξίαν έχει ή διά να είπω καλύτερον, μάλιστα, καμμίαν. Και προφανώς τούτο εννόει το μαντείον περί του Σωκράτους. Μετεχειρίσθη δε προς τον σκοπόν τούτον το ιδικόν μου όνομα ως παράδειγμα, καθώς ήθελε κάμει εάν ήθελεν είπει ότι αυτός, ω άνθρωποι, είνε σοφώτατος από σας, όστις αναγνωρίζει, καθώς ο Σωκράτης ότι, ως προς την σοφίαν, αληθώς δεν έχει καμμίαν αξίαν. Διά τούτο λοιπόν εγώ ακόμη και τόρα, περιερχόμενος την πόλιν, αναζητώ και εξετάζω κατά την θέλησιν του θεού, αν ίσως και εύρω κανένα αληθώς σοφόν και από τους αστούς και από τους ξένους· και οσάκις δεν μου φαίνεται ότι πράγματι είνε σοφός κανείς, τότε συντελών εις την ορθήν εξήγησιν του χρησμού, κάμνω να αποδειχθή ότι δεν είνε σοφός. Και ένεκα αυτής της ασχολίας μου δεν μου έμεινε καιρός άλλος ούτε εις τα πολιτικά να καταγίνω και να πράξω κάτι τι αξιόλογον, ούτε διά τας ιδιωτικάς μου υποθέσεις να φροντίσω, αλλ' ευρίσκομαι εις μεγίστην πενίαν ένεκα του σεβασμού, τον οποίον απονέμω εις τον θεόν των Δελφών.
اسی تحقیق کے نتیجے میں، اے اہلِ ایتھنز، میرے خلاف بہت سی دشمنیاں اور نہایت سخت اور خطرناک عداوتیں پیدا ہوئیں، جن سے متعدد بہتان جنم لے چکے ہیں، اور اسی بنا پر مجھے یہ نام دیا گیا ہے کہ میں دانا ہوں۔ اس لیے کہ جو لوگ میری مختلف گفتگوؤں میں موجود ہوتے ہیں، وہ یہ سمجھتے ہیں کہ میں ان امور میں دانا ہوں جن میں میں دوسروں کی نادانی کو ظاہر کرتا ہوں۔ حالانکہ حقیقت اس کے برعکس ہے، اے ایتھنز والو، مجھے تو یہی محسوس ہوتا ہے کہ درحقیقت صرف خدا ہی دانا ہے، اور اپالو نے اپنے اس فرمان کے ذریعے یہی کہنا چاہا ہے کہ انسانی دانائی کی قدر یا تو بہت ہی کم ہے، یا درست تر یہ کہ کوئی قدر ہی نہیں۔ اور ظاہر ہے کہ معبد نے سقراط کے بارے میں بھی یہی مفہوم مراد لیا ہے۔ اس نے میرے نام کو صرف مثال کے طور پر استعمال کیا، گویا وہ یہ کہنا چاہتا ہو کہ: اے لوگو! تم میں سب سے زیادہ دانا وہ ہے جو سقراط کی طرح یہ جانتا ہے کہ دانائی کے اعتبار سے اس کی کوئی حقیقتًا قدر نہیں۔ اسی سبب سے میں آج بھی شہر میں گھومتا پھرتا ہوں اور خدا کی مرضی کے مطابق شہریوں اور اجنبیوں میں سے ہر ایک کی جستجو اور جانچ کرتا ہوں کہ آیا کہیں کوئی واقعی دانا مل جائے۔ اور جب مجھے کوئی شخص حقیقتًا دانا دکھائی نہیں دیتا تو میں فرمانِ الٰہی کی درست تعبیر کی خاطر یہ ثابت کر دیتا ہوں کہ وہ دانا نہیں ہے۔ اور اسی مشغلے کی وجہ سے مجھے نہ سیاست کے لیے کوئی فرصت میسر آئی کہ کوئی قابلِ ذکر کام انجام دے سکوں، نہ اپنی ذاتی امور کی خبر گیری کر سکا، بلکہ میں معبدِ دلفی کے خدا کے احترام میں مصروف رہنے کے باعث سخت تنگ دستی میں مبتلا ہوں۔
Χ. Προς τούτοις πολλοί νέοι, όσοι μάλιστα δεν έχουν καμμίαν ενασχόλησιν, παίδες πλουσιωτάτων συμπολιτών μας, ακολουθούντες κατόπιν μου αυτοπροαιρέτως, χωρίς καμμίαν παρακίνησιν, αισθάνονται μεγάλην ευχαρίστησιν να με ακούουν με ποίον τρόπον αποδεικνύω τας πλάνας των ανθρώπων και κατόπιν αυτοί πάλιν πολλάκις, μιμούμενοι εμέ, επιχειρούν να εξετάζουν άλλους, τους οποίους ήθελον συναντήσει. Και μη αμφιβάλλετε ότι, καθώς στοχάζομαι, ευρίσκουν μέγα πλήθος ανθρώπων, οι οποίοι φαντάζονται μεν ότι γνωρίζουν κάτι τι, γνωρίζουν δε τωόντι πολύ ολίγα πράγματα, ή μάλλον κανέν. Ένεκα δε τούτου εκείνοι, οι οποίοι εξελέγχονται από αυτούς ως αμαθείς, οργίζονται εναντίον μου και όχι εναντίον του εαυτού των, καθώς έπρεπε, διά την αμάθειάν των και λέγουν ότι υπάρχει κάποιος Σωκράτης, ένας άνθρωπος μιαρώτατος, ο οποίος διαφθείρει την νεολαίαν. Και όταν κανείς ήθελε τους ερωτήσει τι είνε αυτό, όπου κάμνει αυτός ο άνθρωπος, και τι διδάσκει και διαφθείρει τους νέους, δεν ημπορούν μεν να δώσουν καμμίαν απάντησιν, αλλ' ευρίσκονται εις άγνοιαν, διά να μη φαίνωνται δε ότι ταράσσονται, ως μη έχοντες ωρισμένα γεγονότα εναντίον μου, διαδίδουν αυτά, τα οποία προχείρως λέγουν και εναντίον όλων των φιλοσόφων εν γένει, ότι δηλαδή διδάσκει δι' όσα συμβαίνουν εις τον ουρανόν και εις τα βάθη της γης, και ότι να μη πιστεύουν οι άνθρωποι εις τους θεούς, και ότι με τους λόγους του μίαν άδικον υπόθεσιν την κάμνει δικαίαν. Διότι την αλήθειαν, ως φρονώ, δεν θα ετολμούσαν να είπουν, επειδή γίνονται κατάδηλοι ότι προσποιούνται μεν ότι γνωρίζουν κάτι τι, δεν γνωρίζουν όμως τίποτε. Επειδή λοιπόν ούτοι είνε όντως φιλόνικοι, κατ' εμέ, και ορμητικοί και πολλοί κατά τον αριθμόν, και ιδίως ομιλούν καλώς διωργανωμένοι και με μίαν ευγλωττίαν πολύ πειστικήν, έχουσι γεμίσει τα ώτα σας με τας συκοφαντίας αυτάς, τας οποίας λέγουν εναντίον μου και προ πολλού χρόνου και με μεγάλην σφροδρότητα. Εξ αυτών δε των διαβολών λαβών την αφορμήν και ο Μέλητος επετέθη εναντίον μου και ο Άνυτος και ο Λύκων· ο μεν Μέλητος, διότι εξωργίσθη εναντίον μου χάριν των ποιητών,²⁵ ο δε Άνυτος χάριν των τεχνιτών²⁶ και των πολιτικών, ο δε Λύκων χάριν των Ρητόρων.²⁷ Ώστε ως προς αυτό, ίσα-ίσα, το οποίον εις την αρχήν είπα, θαυμαστόν και παράδοξον θα το εθεώρουν εγώ, αν ήθελα κατορθώσει εις τόσον ολίγον χρονικόν διάστημα να εξαλείψω από το πνεύμα σας αυτήν την συκοφαντίαν, ενώ έχει γίνει εις τόσον μέγα χρονικόν διάστημα και τόσον έχει ριζοβολήσει. Αυτά είνε, ω άνδρες Αθηναίοι, εκείνα τα οποία πρωτύτερα έλεγα ότι με όλην την αλήθειαν θα σας εκθέσω και θα σας διηγηθώ και σας είπα λοιπόν αυτά, χωρίς να αποκρύψω τίποτα από σας ούτε μέγα, ούτε μικρόν, και χωρίς από φόβον να σιωπήσω κανέν, καίτοι ηξεύρω σχεδόν ότι ένεκα αυτής προ πάντων της παρρησίας μου μισούμαι. Αλλά τούτο είνε προσέτι μία τρανή απόδειξις ότι λέγω την αλήθειαν και ότι κατ' αυτόν τον τρόπον επήγασεν η εναντίον μου διαβολή, και αυτά είνε τα αίτια αυτής. Και είτε τόρα, είτε μετά ταύτα θελήσετε να εξετάσετε δι' αυτά τα πράγματα, θα εύρετε ότι έτσι είνε.
اس کے علاوہ بہت سے نوجوان، خصوصًا وہ جنہیں کوئی خاص مشغلہ نہیں، یعنی ہمارے نہایت مالدار شہریوں کے بیٹے، خود اپنی مرضی سے، بغیر کسی ترغیب کے، میرے پیچھے چلتے ہیں۔ وہ اس بات میں بڑی لذت محسوس کرتے ہیں کہ سنیں میں کس طرح لوگوں کی غلطیوں کو بے نقاب کرتا ہوں، اور پھر وہ خود بھی اکثر میری نقل کرتے ہوئے، دوسروں کو جانچنے لگتے ہیں جن سے ان کی ملاقات ہوتی ہے۔ اور اس میں شک نہ کرو کہ، جیسا میں سمجھتا ہوں، وہ بڑی تعداد میں ایسے لوگوں کو پاتے ہیں جو یہ گمان کرتے ہیں کہ وہ کچھ جانتے ہیں، حالانکہ حقیقت میں وہ بہت ہی کم جانتے ہیں، بلکہ شاید کچھ بھی نہیں۔ اس کے نتیجے میں جن لوگوں کی نادانی ان کے ذریعے ظاہر ہو جاتی ہے، وہ اپنے آپ پر غصہ کرنے کے بجائے جیسا کہ کرنا چاہیے مجھ پر غضبناک ہو جاتے ہیں، اور کہتے ہیں کہ ایک شخص ہے، سقراط نامی، نہایت فاسد انسان، جو نوجوانوں کو بگاڑتا ہے۔ اور جب کوئی ان سے پوچھے کہ یہ شخص آخر کیا کرتا ہے اور کیا سکھاتا ہے جس سے وہ نوجوانوں کو بگاڑتا ہے، تو وہ کوئی جواب نہیں دے سکتے، بلکہ لاعلم رہتے ہیں۔ اور تاکہ یہ ظاہر نہ ہو کہ وہ خالی ہاتھ ہیں اور میرے خلاف ان کے پاس کوئی معین بات نہیں، وہ وہی باتیں دہرانے لگتے ہیں جو بے سوچے سمجھے ہر فلسفی کے خلاف کہی جاتی ہیں: کہ وہ آسمان اور زمین کی گہرائیوں کی باتیں سکھاتا ہے، کہ لوگوں کو خداؤں پر ایمان نہ رکھنے کی تعلیم دیتا ہے، اور کہ اپنی باتوں سے ناحق کو حق بنا دیتا ہے۔ کیونکہ میرا خیال ہے کہ وہ سچ کہنے کی جرأت نہیں کرتے، اس لیے کہ فورًا ظاہر ہو جائے گا کہ وہ جاننے کا دعویٰ تو کرتے ہیں مگر جانتے کچھ نہیں۔ پس چونکہ یہ لوگ، میرے نزدیک، جھگڑالو بھی ہیں، تیز مزاج بھی، تعداد میں بھی بہت ہیں، اور خاص طور پر منظم انداز میں اور بڑی فصاحت کے ساتھ گفتگو کرتے ہیں، اس لیے انہوں نے تمہارے کان ان بہت پرانی اور نہایت شدت کے ساتھ پھیلائی گئی بہتان تراشیوں سے بھر دیے ہیں۔ انہی الزامات سے فائدہ اٹھا کر میلیطوس نے مجھ پر حملہ کیا، اور اینیطوس اور لائیکون نے بھی؛ میلیطوس شاعروں کی خاطر مجھ سے ناراض ہوا، اینیطوس کاریگروں اور سیاست دانوں کی خاطر، اور لائیکون خطیبوں کی خاطر۔ لہٰذا اسی بات کے لحاظ سے، جس کا میں نے آغاز میں ذکر کیا تھا، میں اسے نہایت حیرت انگیز اور غیرمعمولی سمجھوں گا اگر میں اتنے قلیل وقت میں تمہارے ذہنوں سے اس بہتان کو مٹا سکوں جو اتنے طویل عرصے میں جڑ پکڑ چکا ہے۔ یہی وہ باتیں ہیں، اے ایتھنز والو، جن کے بارے میں میں نے کہا تھا کہ میں تمہارے سامنے پوری سچائی کے ساتھ بیان کروں گا۔ میں نے یہ سب تمہیں بتا دیا، بغیر تم سے کچھ چھپائے نہ بڑا نہ چھوٹا اور بغیر خوف کے کسی بات کو دبائے، اگرچہ میں تقریبًا جانتا ہوں کہ اسی صاف گوئی کے باعث میں نفرت کا نشانہ بنتا ہوں۔ لیکن یہ بھی ایک روشن دلیل ہے کہ میں سچ کہہ رہا ہوں، اور یہی وہ طریقہ ہے جس سے میرے خلاف یہ بہتان پھیلا، اور یہی اس کے اسباب ہیں۔ اور چاہے تم ابھی ان باتوں کی تحقیق کرو یا بعد میں، تم پاؤ گے کہ حقیقت یہی ہے۔
پس پہلی قسم کے ان الزامات کے بارے میں، جو میرے ابتدائی الزام لگانے والوں نے مجھ پر عائد کیے تھے، میری طرف سے تمہارے سامنے یہ دفاع کافی ہے۔ اب اس کے بعد میں میلیطس جو اپنے آپ کو نیک اور وطن دوست کہتا ہے اور اپنے دوسرے، یعنی آخری الزام لگانے والوں کے جواب میں اپنی صفائی پیش کرنے کی کوشش کروں گا۔ اب چونکہ یہ الزام لگانے والے دوسرے ہیں، اس لیے آؤ ہم ان کی آخری تحریری فردِ جرم کو پھر سے دہرا لیں، جس طرح ہم نے پہلی کو پڑھا تھا۔ اس کا خلاصہ یہ ہے: وہ کہتا ہے کہ سقراط مجرم ہے، کیونکہ وہ نوجوانوں کو بگاڑتا ہے، اور اس لیے بھی کہ وہ ان خداؤں پر ایمان نہیں رکھتا جن پر شہر ایمان رکھتا ہے، بلکہ ان کی جگہ نئے دیوتا پیش کرتا ہے۔ یہ ہے میرا الزام۔ اب آؤ اس کے ہر نکتے کو الگ الگ جانچیں۔ الزام کہتا ہے کہ میں اس لیے مجرم ہوں کہ میں نوجوانوں کو بگاڑتا ہوں۔ لیکن اس کے برعکس، اے ایتھنز والو، میں کہتا ہوں کہ درحقیقت میلیطس ہی بجا طور پر مجرم ہے، کیونکہ وہ اتنے سنجیدہ معاملے میں مذاق کر رہا ہے، اور بڑی بےپروائی کے ساتھ تمہاری عدالت کے سامنے شہریوں پر الزام عائد کرتا ہے، تاکہ یہ ظاہر کرے کہ وہ ان امور کی بڑی فکر رکھتا ہے جن کی اس نے آج تک کبھی فکر ہی نہیں کی۔ اور یہ بات واقعی ایسی ہی ہے، اس کو میں تمہارے سامنے ثابت کرنے کی کوشش کروں گا۔
فقط
سیالکوٹ
٢. مُکَالِمَۂ اَوَّل: بیانِ صفائی
٣. مُکَالِمَۂ اَوَّل: بیانِ صفائی
مُکَالِمَۂ دُؤم کا پیوند
مُکَالِمَۂ سُؤم کے پیوند
👍👏👏👏
ReplyDelete👍👍👍
Delete