٣. مُکَالِمَۂ اَوَّل: بیانِ صفائی

سُقراط کا دفاع

XXIII. Ας είνε τέλος πάντων, ω άνδρες. Εκείνα μεν, τα οποία εγώ θα ημπορούσα να είπω εις υπεράσπισίν μου, σχεδόν είνε αυτά· και άλλα ίσως ακόμη όμοια, τα οποία αποσιωπώ. Αλλ' ίσως κανένας από σας θα ενθυμηθή ότι είχε καμμίαν φοράν ευρεθή εις αυτήν την θέσιν, εις την οποίαν ευρίσκομαι εγώ σήμερον και ήθελεν αγανακτήσει εναντίον μου, διότι αυτός τότε, καίτοι εδικάζετο μάλιστα εις δίκην ολιγώτερον επικίνδυνον από την παρούσαν, όμως και παρεκάλεσε τότε και ικέτευσε τους δικαστάς με πολλά δάκρυα, ακόμη δε και διά να κινήση όσον το δυνατόν μεγαλυτέραν διά τον εαυτόν του την συμπάθειαν των δικαστών, έφερε και παρουσίασεν εδώ εις το δικαστήριον και τα παιδιά του, και είπε και ήλθαν και άλλοι πολλοί από τους συγγενείς του και φίλους, εγώ δε, καθώς και ήτο πρέπον δι' εμέ να το περιμένετε, τίποτε από αυτά δεν θα κάμω, και μάλιστα αφού κατά τα φαινόμενα διατρέχω τον έσχατον κίνδυνον της ζωής μου. Ταύτα λοιπόν αφού συλλογισθή κανείς από σας τους δικαστάς, ήθελεν ίσως εξερεθισθή περισσότερον εναντίον μου και επάνω εις την αγανάκτησίν του εξ αιτίας αυτών τούτων των αναμνήσεων, ήθελε δώσει με οργήν την ψήφον του. Εάν όμως κανείς από σας — αν και δεν ημπορώ να το πιστεύσω — τοιαύτην γνώμην έχει, νομίζω ότι εις αυτόν ημπορώ να είπω δικαίως· ω αγαθέ άνθρωπε, εγώ μεν ίσως δεν είμαι μόνος εις τον κόσμον, αλλ' έχω και κάποιους συγγενείς, διότι ακριβώς κατά τον ομηρικόν στίχον «εγώ δεν εγεννήθην ούτε από πέτραν ούτε από δρυν» (54) αλλ' από ανθρώπους, ώστε και συγγενείς έχω και υιούς (55), ω άνδρες Αθηναίοι, τρεις, από τους οποίους ο ένας μεν, ο μεγαλύτερος, είνε μειράκιον πλέον, οι δε άλλοι δύο παιδία. Αλλ' όμως κανένα από αυτούς δεν θα φέρω εδώ, διά να σας παρακαλέσω να με αθωώσητε από ευσπλαγχνίαν. Διατί δε ακριβώς τίποτε από αυτά δεν θα κάμω; Όχι από φαντασμένην ισχυρογνωμοσύνην μου, ω άνδρες Αθηναίοι, ούτε από καταφρόνησιν προς σας· αλλ' εάν μεν εγώ με θαρραλέαν ψυχήν ατενίζω προς τον θάνατον ή όχι, αυτά είνε άλλο ζήτημα. Το βέβαιον όμως είνε ότι, ως προς την ιδικήν μου τιμήν και την ιδικήν σας και όλης της πόλεως, δεν μου φαίνεται ότι είνε ούτε ωραίον ούτε έντιμον να κάμω κανέν από αυτά, αφού μάλιστα και τόσον μεγάλην ηλικίαν έχω και φέρω αυτήν την ένδοξον φήμην του σοφού, είτε αληθινήν τέλος πάντων, είτε ψευδή. Αλλ' όπωςδήποτε και αν είνε, βεβαίως ο Σωκράτης πιστεύεται γενικώς ότι έχει κάποιαν υπεροχήν από τους περισσοτέρους άλλους ανθρώπους. Εάν λοιπόν εκείνοι, οι οποίοι μεταξύ σας φαίνονται ότι υπερέχουν είτε κατά την σοφίαν, είτε κατά την ανδρείαν, είτε κατά οποιανδήποτε άλλην αρετήν, ήσαν τοιούτοι, αυτό θα ήτο πολύ επαίσχυντον πράγμα να το λέγη κανείς. Αλλ' εγώ πολλάκις είδα πολλούς τοιούτους ανθρώπους, οι οποίοι φαντάζονται μεν ότι είνε μεγάλοι άνδρες, πράττουν όμως αηδούς δουλοπρεπείας πράγματα, οσάκις τύχη να δικάζωνται, ωσάν να ήσαν πεπεισμένοι ότι θα τους εύρισκε κανέν πολύ φοβερόν κακόν, αν ήθελον καταδικασθή εις θάνατον, διότι έχουν την ιδέαν ότι θα εγίνοντο αθάνατοι, αν σεις ηθέλατε τους αθωώσει. Αυτοί οι άνθρωποι, εάν είνε τοιούτοι, σας λέγω ότι αισχύνην προσάπτουσιν εις την πόλιν, ώστε και από τους ξένους κανείς να ήθελε νομίσει ότι εκείνοι, οπού εξέχουν μεταξύ των Αθηναίων κατά την αρετήν, τους οποίους αυτοί προτιμούν από τον εαυτόν τους και εις τας αρχάς και εις τα λοιπά αξιώματα, αυτοί δεν διαφέρουν διόλου ούτε από γυναίκας. Αυτά, ω άνδρες Αθηναίοι, ούτε ημείς πρέπει να κάμνωμεν, ημείς οι οποίοι φαινόμεθα ότι έχομεν και την παραμικράν αρετήν, ούτε σεις πρέπει να τα επιτρέπετε, εάν ημείς θέλωμεν να τα κάμνωμεν, αλλά πρέπει να κάμνετε γνωστόν αυτό τούτο ακριβώς, ότι πολύ περισσότερον θα δώσετε καταδικαστικήν ψήφον εναντίον εκείνου, ο οποίος εν τω δικαστηρίω καταφεύγει εις τοιαύτας τραγικάς σκηνάς, διά να κινήση τον έλεον και οίκτον υμών και κάμνει την πόλιν σας καταγέλαστον, παρά εναντίον εκείνου, ο οποίος ήσυχα-ήσυχα περιμένει ν' ακούση την απόφασίν σας.

آخرکار، اے اہلِ ایتھنز، یہ بات مان لی جائے۔ جو کچھ میں اپنی صفائی میں کہہ سکتا تھا، وہ تقریبًا یہی تھا؛ اور شاید اس سے ملتی جلتی کچھ اور باتیں بھی تھیں جنہیں میں نے چھوڑ دیا۔ ممکن ہے تم میں سے کوئی یہ یاد کرے کہ وہ کبھی ایسی ہی حالت میں رہا ہو جیسی میں آج ہوں، اور مجھ پر اس بات سے ناراض ہو کہ اس نے اُس وقت، حالانکہ وہ ایک کم خطرناک مقدمے میں پیش ہو رہا تھا، قاضیوں سے گڑگڑا کر التجائیں کیں، بہت آنسو بہائے، اور قاضیوں کی ہمدردی زیادہ سے زیادہ حاصل کرنے کے لیے اپنے بچوں کو بھی عدالت میں پیش کیا، اور اپنے بہت سے رشتہ داروں اور دوستوں کو بھی لے آیا؛ جب کہ میں، جیسا کہ تمہیں مجھ سے توقع رکھنی چاہیے تھی، ان میں سے کچھ بھی نہیں کروں گا، حالانکہ بظاہر میں اپنی جان کے آخری خطرے سے دوچار ہوں۔ ان باتوں پر غور کر کے تم میں سے کوئی قاضی شاید مجھ پر اور زیادہ بھڑک اٹھے، اور انہی یادوں کی بنا پر غصے میں آ کر میرے خلاف ووٹ دے دے۔ لیکن اگر تم میں سے کوئی اگرچہ مجھے یقین نہیں کہ ایسا کوئی ہوگا ایسی رائے رکھتا ہو، تو میں سمجھتا ہوں کہ میں اس سے بجا طور پر یہ کہہ سکتا ہوں: اے نیک آدمی، میں دنیا میں اکیلا نہیں ہوں؛ میرے بھی رشتہ دار ہیں، کیونکہ ہومر کے قول کے مطابق، "میں نہ پتھر سے پیدا ہوا ہوں نہ درخت سے"، بلکہ انسانوں سے پیدا ہوا ہوں، اس لیے میرے رشتہ دار بھی ہیں اور بیٹے بھی۔ اے اہلِ ایتھنز، میرے تین بیٹے ہیں: ایک بڑا، جو اب نوجوان ہے، اور دو چھوٹے بچے ہیں۔ لیکن میں ان میں سے کسی کو بھی یہاں اس لیے نہیں لاؤں گا کہ تم سے رحم کی بنیاد پر میری بریّت کی درخواست کروں۔ اور میں ایسا کیوں نہیں کروں گا؟ نہ اس لیے کہ میں ضدی ہوں، اے ایتھنز والو، اور نہ اس لیے کہ میں تمہاری تحقیر کرتا ہوں۔ یہ ایک الگ سوال ہے کہ میں موت کا سامنا دلیرانہ روح کے ساتھ کرتا ہوں یا نہیں۔ لیکن جو بات یقینی ہے وہ یہ کہ میری اپنی عزت کے لحاظ سے، تمہاری عزت کے لحاظ سے، اور پوری ریاست کی عزت کے لحاظ سے، مجھے یہ نہ خوبصورت لگتا ہے اور نہ ہی شریفانہ کہ میں ایسی کوئی حرکت کروں، خاص طور پر اس عمر میں، اور اس شہرت کے ساتھ جو مجھے دانائی کے بارے میں حاصل ہے، خواہ وہ آخرکار سچی ہو یا جھوٹی۔ بہرحال، عام طور پر یہ مانا جاتا ہے کہ سُقراط کو زیادہ تر لوگوں پر کسی نہ کسی درجے میں فوقیت حاصل ہے۔ اگر تم میں سے وہ لوگ، جو دانائی، یا بہادری، یا کسی اور فضیلت میں ممتاز سمجھے جاتے ہیں، اس طرح کا رویہ اختیار کریں، تو یہ نہایت شرمناک بات ہوگی۔ میں نے بہت سے ایسے لوگوں کو دیکھا ہے جو اپنے آپ کو بڑا آدمی سمجھتے ہیں، لیکن جب ان پر مقدمہ چلتا ہے تو نہایت ذلت آمیز اور غلامانہ حرکتیں کرتے ہیں، گویا انہیں یقین ہو کہ اگر انہیں سزائے موت دے دی گئی تو ان پر کوئی انتہائی خوفناک مصیبت آ پڑے گی، اور جیسے وہ یہ گمان رکھتے ہوں کہ اگر تم انہیں بری کر دو تو وہ ہمیشہ کے لیے زندہ رہیں گے۔ ایسے لوگ، اگر واقعی ایسے ہیں، میں تم سے کہتا ہوں کہ وہ شہر کے لیے باعثِ شرم ہیں، یہاں تک کہ کوئی اجنبی بھی یہ سمجھ بیٹھے کہ ایتھنز میں جو لوگ فضیلت میں سب سے نمایاں ہیں، اور جنہیں لوگ خود اپنے اوپر ترجیح دے کر عہدوں اور دیگر مناصب پر فائز کرتے ہیں، وہ عورتوں سے بھی کچھ مختلف نہیں۔ اے اہلِ ایتھنز، نہ ہمیں ایسی حرکتیں کرنی چاہئیں ہم جن میں ذرا سی بھی فضیلت کا دعویٰ ہے اور نہ تمہیں ہمیں ایسا کرنے دینا چاہیے، اگر ہم ایسا کرنا چاہیں۔ بلکہ تمہیں یہ واضح کر دینا چاہیے کہ تم اس شخص کے خلاف زیادہ سخت فیصلہ دو گے جو عدالت میں اس قسم کے المیہ مناظر رچا کر تمہارے رحم اور ترس کو ابھارنے کی کوشش کرتا ہے اور تمہارے شہر کو مضحکہ خیز بناتا ہے، اس کے مقابلے میں جو خاموشی اور وقار کے ساتھ تمہارے فیصلے کا انتظار کرتا ہے۔

XXIV. Εκτός δε τούτου, το οποίον αφορά εις την υπόληψιν και τιμήν σας, μου φαίνεται ότι και δίκαιον δεν είνε να παρακαλή ο κατηγορούμενος τους δικαστάς και με τας παρακλήσεις του να αθωόνεται, αλλά πρέπει να αναπτύσση μόνον την υπόθεσίν του και να προσπαθή διά των πραγμάτων να πείση τους δικαστάς ότι είνε αθώος. Διότι ο δικαστής δεν κάθηται επί της καθέδρας του δι' αυτόν τον σκοπόν, δηλαδή να αποδίδη κατά χάριν το δίκαιον, αλλά διά να ανευρίσκη αυτό με μεγάλην προσοχήν· και όρκον δε έδωκεν ότι δεν θα χαρισθή εις όσους ήθελε του φανή καλόν, αλλ' ότι θα εκδώση την απόφασίν του κατά τους νόμους. Δεν πρέπει λοιπόν ούτε ημείς να σας συνειθίζωμεν να επιορκήτε, ούτε σεις να συνειθίζετε εις αυτό. Διότι και ημείς και σεις επίσης ηθέλαμεν είσθε τότε ένοχοι ενώπιον των θεών ως ασεβείς. Μη περιμένετε λοιπόν, ω άνδρες Αθηναίοι, να μεταχειρισθώ εγώ τοιούτου είδους μέσα προς υμάς, τα οποία πιστεύω ότι μήτε έντιμα είνε, μήτε δίκαια, μήτε ευσεβή και εις άλλας εν γένει περιστάσεις, προ πάντων όμως τόρα, μα τον Δία, ότε καταγγέλλομαι ως ασεβής υπό του Μιλήτου αυτού. Διότι επί τη υποθέσει ότι ήθελα σας κάμψει και με τας παρακλήσεις μου ήθελα σας εξαναγκάσει, αφού εδώσατε όρκον, να παραβήτε αυτόν και να μου αποδώσητε το δίκαιον κατά χάριν, είνε σαφές πλέον ότι εγώ ήθελα σας διδάσκη να μη πιστεύετε ότι υπάρχουν θεοί, και ενώ θέλω να απολογηθώ διά τας εναντίον μου κατηγορίας, ασφαλώς ήθελα κατηγορεί τότε τον εαυτόν μου ότι δεν πιστεύω εις θεούς. Αλλά το πράγμα δεν έχει διόλου ούτως. Διότι και πιστεύω, ω άνδρες Αθηναίοι, ότι υπάρχουν θεοί, όσον κανείς από τους κατηγόρους μου, και εις την κρίσιν ημών αφίνομαι, και εις τον θεόν των Δελφών εύχομαι να αποφασίσετε περί εμού, όπως θα είνε καλύτερον και δι' εμέ και διά σας. [Ενταύθα τελειόνει η απολογία του Σωκράτους. Μετά τούτο οι δικασταί απεσύρθησαν εις διάσκεψιν, ίνα αποφασίσουν αν είνε ένοχος ο Σωκράτης εις την αποδοθείσαν εις αυτόν κατηγορίαν ή όχι. Απεφάνθησαν δε διά ψήφων 281 ότι ο Σωκράτης είνε ένοχος (56). Μετά τούτο, γνωσθείσης της αποφάσεως, επηκολούθησεν άλλη συζήτησις, ίνα ορισθή η ποινή, οπού έπρεπε να επιβληθή εις τον ένοχον· διό και λαμβάνει πάλιν τον λόγον ο Σωκράτης.]

اس کے علاوہ، جو بات آپ کی عزت اور وقار سے متعلق ہے، مجھے یہ بھی عین انصاف کے خلاف معلوم ہوتی ہے کہ ملزم قاضیوں سے منت سماجت کرے اور اپنی منتوں کے ذریعے بری ہو، بلکہ اس کے لیے یہی مناسب ہے کہ وہ صرف اپنا مقدمہ واضح کرے اور حقائق کے ذریعے قاضیوں کو اس بات پر قائل کرنے کی کوشش کرے کہ وہ بےگناہ ہے۔ کیونکہ قاضی اپنی کرسی پر اس مقصد کے لیے نہیں بیٹھتا کہ وہ عنایت کے طور پر انصاف دے، بلکہ اس لیے بیٹھتا ہے کہ پوری توجہ کے ساتھ انصاف کو تلاش کرے؛ اور اس نے یہ حلف بھی اٹھایا ہوتا ہے کہ وہ جسے چاہے رعایت نہیں دے گا بلکہ قوانین کے مطابق فیصلہ کرے گا۔ لہٰذا نہ ہمیں آپ کو قسم توڑنے کی عادت ڈالنی چاہیے اور نہ آپ کو اس کی عادت ڈالنی چاہیے؛ کیونکہ ایسی صورت میں ہم اور آپ دونوں دیوتاؤں کے حضور بےدین اور مجرم ٹھہریں گے۔ پس اے اہلِ ایتھنز! مجھ سے یہ توقع نہ رکھیں کہ میں آپ کے ساتھ ایسے طریقے اختیار کروں گا جنہیں میں نہ باعزت سمجھتا ہوں، نہ منصفانہ اور نہ ہی دیندارانہ خُصُوصًا اس وقت، خدا کی قسم، جب کہ مجھ پر اسی میلیطس کی طرف سے بےدینی کا الزام لگایا گیا ہے۔ کیونکہ اگر میں آپ کو اپنی منتوں سے جھکا لوں اور حلف کے بعد آپ کو مجبور کر دوں کہ آپ اس کی خلاف ورزی کریں اور مجھے عنایتًا بری کریں، تو یہ بالکل واضح ہو جائے گا کہ میں خود آپ کو یہ سکھا رہا ہوں کہ دیوتاؤں پر ایمان نہ رکھا جائے؛ اور یوں میں اپنی صفائی میں بولتے ہوئے خود ہی اپنے خلاف یہ گواہی دے دوں گا کہ میں دیوتاؤں پر یقین نہیں رکھتا۔ حالانکہ حقیقت ایسی ہرگز نہیں۔ کیونکہ میں، اے اہلِ ایتھنز، دیوتاؤں پر اسی قدر یقین رکھتا ہوں جتنا میرے الزام لگانے والوں میں سے کوئی بھی رکھتا ہے۔ اور میں اپنا معاملہ آپ کے فیصلے پر چھوڑتا ہوں، اور ڈیلفی کے دیوتا سے دعا کرتا ہوں کہ آپ میرے بارے میں وہی فیصلہ کریں جو میرے لیے بھی اور آپ کے لیے بھی بہتر ہو (یہاں سقراط کی معذرت ختم ہوتی ہے۔ اس کے بعد قاضی مشورے کے لیے الگ ہوئے تاکہ یہ طے کریں کہ سقراط الزام کا مجرم ہے یا نہیں۔ ووٹ کے ذریعے ۲۸۱ آرا سے اسے مجرم قرار دیا گیا۔ اس کے بعد سزا کے تعین کے لیے ایک اور بحث ہوئی، جس میں سقراط نے دوبارہ کلام کیا)۔

XXV. Και άλλοι μεν πολλοί λόγοι συνετέλεσαν, ω άνδρες Αθηναίοι εις το να μη οργισθώ δι' αυτό τα συμβάν, ότι με κατεδικάσατε ως ένοχον, το κυριώτατον δε είνε ότι δι' εμέ δεν υπήρξεν απροσδόκητος η απόφασίς σας αύτη· μάλιστα πολύ περισσότερον παραξενεύομαι διά το γενικόν εξαγόμενον της ψηφοφορίας. Διότι εγώ τουλάχιστον δεν ήλπιζα ότι η διαφορά μεταξύ των καταδικαστικών και αθωωτικών ψήφων θα ήτο τόσον μικρά, αλλ' ότι θα κατεδικαζόμην με παρά πολύ μεγαλυτέραν πλειοψηφίαν. Τόρα δε, ως φαίνεται, εάν τριάκοντα μόνον ψήφοι ερρίπτοντο αντιθέτως, ήθελον αθωωθή. Το βέβαιον όμως είνε ότι από τον Μέλητον, κατά την γνώμην μου, και τόρα, μετά την απόφασίν σας αυτήν, εσώθην. Και όχι μόνον εσώθην, αλλά προσέτι, είνε πασίδηλον βεβαίως, ότι αν δεν προσήρχοντο εις τα δικαστήριον ο Άνυτος και ο Λύκων ως συνήγοροι αυτού, διά να με κατηγορήσουν, όχι μόνον, θα εκηρυττόμην αθώος, αλλά ο Μέλητος θα επλήρωνε μάλιστα και πρόστιμον χιλίων δραχμών (57) διότι δεν θα

συνεκέντρονεν υπέρ της κατηγορίας έν πέμπτον περιπλέον του ημίσεος των ψήφων των δικαστών.

اے ایتھنز والو! بہت سے اسباب ایسے ہیں جن کی بنا پر میں اس واقعہ پر کہ تم نے مجھے مجرم قرار دیا غصہ نہیں کرتا؛ مگر سب سے بڑا سبب یہ ہے کہ یہ فیصلہ میرے لیے غیر متوقع نہ تھا۔ بلکہ میں تو زیادہ اس بات پر حیران ہوں کہ ووٹنگ کا مجموعی نتیجہ کیا نکلا۔ کیونکہ کم از کم مجھے یہ امید نہ تھی کہ مجرم اور بری کرنے والی آرا کے درمیان فرق اتنا کم ہوگا؛ بلکہ میں تو یہ سمجھتا تھا کہ مجھے کہیں زیادہ بڑی اکثریت سے مجرم ٹھہرایا جائے گا۔ لیکن اب جیسا کہ ظاہر ہے، اگر صرف تیس ووٹ بھی الٹ پڑ جاتے تو میں بری ہو جاتا۔ تاہم ایک بات یقینی ہے کہ میری رائے میں میلیطس کے ہاتھ سے اور اب بھی، تمہارے اس فیصلے کے بعد میں بچ نکلا ہوں۔ اور نہ صرف بچ نکلا ہوں بلکہ یہ بات بھی سب پر واضح ہے کہ اگر انیطوس اور لایکون اس کے ساتھ بطور مددگارِ استغاثہ عدالت میں حاضر نہ ہوتے تاکہ میرے خلاف الزام لگاتے، تو نہ صرف یہ کہ مجھے بری قرار دیا جاتا بلکہ میلیطس پر خود ایک ہزار دراخمہ کا جرمانہ بھی عائد ہوتا، کیونکہ وہ الزام کے حق میں قاضیوں کے ووٹوں کا نصف سے زائد پانچواں حصہ بھی اکٹھا نہ کر پاتا۔

XXVI. Προτείνει λοιπόν εναντίον μου ο καλός άνθρωπος την ποινήν του θανάτου. Ας είνε. Αλλ' εγώ τόρα, ω άνδρες Αθηναίοι, ποίαν ποινήν διά τον εαυτόν μου να σας αντιπροτείνω (58). Μήπως δεν είνε φανερόν ότι θα ορίσω εκείνην την ποινήν, της οποίας είμαι άξιος; Ποίας λοιπόν ποινής είμαι άξιος; Εις ποίαν σωματικήν ποινήν, ή εις τι χρηματικόν πρόστιμον κρίνω άξιον να καταδικασθώ, διότι από την διεστραμμένην μου γνώμην δεν ησύχαζα διόλου εις όλην μου την ζωήν, αλλ' αφού παρημέλησα όλα εκείνα, διά τα οποία με τόσην σπουδήν φροντίζει ο περισσότερος κόσμος, την απόκτησιν πλούτου, την διοίκησιν των οικιακών μου υποθέσεων, τας στρατηγικάς θέσεις και τα αξιώματα, το πολιτικόν βήμα και τας λοιπάς αρχάς, και αφού δεν έλαβα μέρος εις καμμίαν κομματικήν στάσιν και συνωμοσίαν, τα οποία τόσον συνήθη είνε εις την πόλιν αυτήν, διότι εγνώρισα τον εαυτόν μου τωόντι πολύ περισσότερον έντιμον άνθρωπον ή ώστε να θέλω να σώσω την ζωήν μου ενασχολούμενος εις αυτά τα ανάξια κατ' εμέ έργα, εις αυτά μεν δεν ενησχολήθην διόλου, εις τα οποία εάν ενησχολούμην, δεν θα ήμουν ωφέλιμος μήτε εις σας, μήτε εις τον εαυτόν μου, ενησχολούμην δε εις αυτά μόνον, να παρέχω ιδιαιτέρως εις έκαστον εξ υμών την πλέον μεγίστην ευεργεσίαν, ως προ ολίγου είπον, επιχειρών να πείθω έκαστον από σας να μη φροντίζη μήτε διά τας ιδικάς του υποθέσεις, πριν φροντίση πρότερον διά τον εαυτόν του πώς να γείνη χρηστότατος και σοφώτατος, μήτε διά τας υποθέσεις της πόλεως πριν φροντίση πρότερον δι' αυτήν την πόλιν, και διά τα λοιπά επίσης να μεριμνά κατά τον ίδιον τρόπον. Τι λοιπόν είμαι άξιος να πάθω, αφού είμαι τοιούτος; Πολύ μέγα καλόν, ω άνδρες Αθηναίοι, εάν πρέπη βεβαίως κατά την αξίαν μου τη αληθεία να ορίσητε την ανταμοιβήν μου· και μάλιστα καλόν τωόντι τοιούτον, το οποίον ήθελεν είναι κατάλληλον δι' εμέ. Τι λοιπόν καλόν αρμόζει εις άνθρωπον πένητα, ευεργέτην σας όμως, όστις έχει ανάγκην μεγάλης αναπαύσεως διά να ενασχολήται διαρκώς εις το να σας δίδη συμβουλάς; Καμμία άλλη ανταμοιβή, ω άνδρες Αθηναίοι, δεν αρμόζει καλύτερον τόσον, όσον το να τρέφεται πάντοτε αυτός ο άνθρωπος εις το Πρυτανείον, πολύ δικαιότερον βεβαίως αυτός, παρά όστις από σας ενίκησεν εις τους Ολυμπιακούς αγώνας, εις ιππικόν δρόμον εξ ενός ή δύο ίππων ή εις δρόμον αρμάτων εκ τριών ή τεσσάρων ίππων. Διότι εκείνος μεν διά της νίκης του συντελεί να είσθε σεις ευδαίμονες μόνον κατά το φαινόμενον, ενώ εγώ σας κάμνω να είσθε αληθώς τοιούτοι· και εκείνος μεν δεν έχει ανάγκην διόλου της βοηθείας σας προς διατροφήν του. Εγώ δε έχω μεγάλην ανάγκην. Εάν λοιπόν πρέπει εγώ με δικαιοσύνην να ορίσω την αμοιβήν, της οποίας είμαι άξιος, προτείνω αυτήν την αμοιβήν, να τρέφωμαι δημοσία δαπάνη εις το Πρυτανείον (59).

پس یہ نیک آدمی میرے لیے سزا کے طور پر موت کی تجویز پیش کرتا ہے۔ ٹھیک ہے۔ مگر اب، اے اہلِ ایتھنز، مجھے یہ سوچنا ہے کہ میں اپنے لیے کون سی سزا تمہارے سامنے بطورِ متبادل پیش کروں؟ کیا یہ بات ظاہر نہیں کہ میں وہی سزا تجویز کروں گا جس کا میں مستحق ہوں؟ تو پھر میں کس سزا کا مستحق ہوں؟ میں کس جسمانی سزا یا کس مالی جرمانے کے قابل ہوں، اس بنا پر کہ اپنی ساری زندگی میں میں نے اپنی رائے کی اس روش کو کبھی ترک نہیں کیا، بلکہ میں نے ان سب چیزوں کو نظرانداز کیا جن کے لیے اکثر لوگ بڑی محنت سے کوشاں رہتے ہیں: دولت کا حصول، گھریلو معاملات کی تدبیر، فوجی عہدے اور منصب، سیاسی خطابت اور دیگر حکومتی ذمہ داریاں۔ میں نے کسی جماعتی دھڑے بندی یا سازش میں بھی حصہ نہیں لیا، حالانکہ یہ سب اس شہر میں بہت عام ہیں، اس لیے کہ میں نے اپنے آپ کو حقیقتًا اس سے کہیں زیادہ بااصول انسان پایا کہ اپنی جان بچانے کے لیے ایسے، میرے نزدیک، ذلیل کاموں میں مشغول ہو جاؤں۔ چنانچہ میں نے ان امور میں بالکل دخل نہیں دیا، کیونکہ اگر میں ان میں پڑ جاتا تو نہ تمہارے لیے مفید ہوتا اور نہ اپنے لیے۔ بلکہ میں نے خود کو صرف اسی کام میں لگائے رکھا کہ تم میں سے ہر ایک کو انفرادی طور پر وہ سب سے بڑی بھلائی پہنچاؤں جس کا میں نے ابھی ذکر کیا ہے: یعنی ہر ایک کو یہ سمجھانے کی کوشش کرتا رہا کہ وہ اپنی ذاتی مصلحتوں کی فکر اس وقت تک نہ کرے جب تک پہلے یہ فکر نہ کر لے کہ وہ خود کو کس طرح زیادہ نیک اور زیادہ دانا بنا سکتا ہے؛ اور نہ ہی شہر کے معاملات کی فکر کرے جب تک پہلے شہر ہی کی حقیقی بھلائی کی فکر نہ کر لے؛ اور باقی تمام امور میں بھی اسی ترتیب کو ملحوظ رکھے۔ تو پھر میں، ایسا ہونے کے باعث، کس انجام کا مستحق ہوں؟ ایک بہت بڑی نعمت کا، اے اہلِ ایتھنز اگر واقعی انصاف کے مطابق میری قدر کا لحاظ رکھا جائے۔ اور وہ نعمت ایسی ہونی چاہیے جو میرے لیے موزوں ہو۔ بھلا ایک غریب مگر تمہارا محسن، جسے تمہیں نصیحت دیتے رہنے کے لیے فراغت کی شدید ضرورت ہے، اس کے لیے کون سی نعمت زیادہ مناسب ہو سکتی ہے؟ اے اہلِ ایتھنز، اس سے بہتر کوئی صلہ نہیں ہو سکتا کہ ایسے شخص کو ریاستی خرچ پر ہمیشہ کے لیے پریتانئین میں کھانا دیا جائے۔ اور یہ بات اس شخص کے لیے اس سے کہیں زیادہ حق رکھتی ہے جو تم میں سے کسی نے اولمپک کھیلوں میں ایک یا دو گھوڑوں کی دوڑ، یا تین یا چار گھوڑوں کے رتھ کی دوڑ میں فتح حاصل کی ہو۔ کیونکہ وہ تمہیں صرف ظاہری طور پر خوش حال بناتا ہے، جب کہ میں تمہیں حقیقتًا ایسا بناتا ہوں۔ اور اسے تو تمہاری پرورش کی کوئی حاجت نہیں، جب کہ مجھے اس کی شدید ضرورت ہے۔ پس اگر مجھے انصاف کے ساتھ وہ صلہ خود تجویز کرنا ہو جس کا میں مستحق ہوں، تو میں یہی صلہ پیش کرتا ہوں: کہ مجھے ریاستی خرچ پر پریتانئین میں غذا دی جائے۔

XXVII. Ίσως λοιπόν ακόμη και την στιγμήν αυτήν κατά την οποίαν λέγω ταύτα, σας φαίνομαι ότι ομιλώ ωσάν διά να σας παρακαλώ με ταπείνωσιν να λάβετε οίκτον δι' εμέ, δεικνύων με αυτόν τον τρόπον μου μεγάλην αυθάδειαν. Αυτό όμως, ω άνδρες Αθηναίοι, δεν έχει ούτως, αλλ' ωμίλησα κατ' αυτόν τον τρόπον μάλλον διά τον εξής λόγον. Εγώ είμαι πεπεισμένος ότι, όσον εξαρτάται από την θέλησίν μου, εν γνώσει δεν ηδίκησά ποτε κανένα άνθρωπον, αλλ' εις τούτο υμάς δεν ημπορώ να πείσω σήμερον· επειδή ολίγον χρόνον αναμεταξύ μας συνωμιλήσαμεν. Κατά την ιδέαν μου όμως, εάν είχατε νόμον να μη δικάζωνται εντός μιας μόνον ημέρας (60) τα περί θανάτου εγκλήματα, αλλά να εξακολουθή η δίκη δι' αυτά εις περισσοτέρας κατά συνέχειαν ημέρας, καθώς τούτο ισχύει εις άλλας πόλεις, τότε θα κατώρθονα να σας πείσω. Τώρα όμως δεν είνε εύκολον πράγμα εις τόσον ολίγον διάστημα να απαλλάξω τον εαυτόν μου από τόσον μεγάλας συκοφαντίας και δυσφημήσεις. Ενώ λοιπόν εγώ είμαι πεπεισμένος ότι δεν ηδίκησα ποτέ κανένα άλλον άνθρωπον, βεβαίως δεν θα αδικήσω ποτέ τον εαυτόν μου και δεν θα είπω κατηγορίας εναντίον του εαυτού μου, λέγων ότι είμαι άξιος να υποστώ ποινήν τινα και να προτείνω ο ίδιος τοιαύτην ποινήν διά τον εαυτόν μου. Διατί; Από ποίον φόβον; Αλήθεια, μήπως υποστώ αυτήν την ποινήν, όπου προτείνει δι' εμέ ο Μέλητος, διά την οποίαν είπον ότι δεν γνωρίζω αληθώς ούτε αν είνε καλή, ούτε αν είνε κακή; Να εκλέξω λοιπόν κανέν από ταύτα τα κακά, τα οποία γνωρίζω μετά βεβαιότητος ότι είνε κακά και να προτείνω αυτό ως ποινήν μου; Τι από τα δύο; Να προτείνω ως ποινήν μου τα δεσμά; Και ποία ανάγκη να ζω διαρκώς μέσα εις το δεσμωτήριον, και να είμαι υπόδουλος εις την εκάστοτε ισχύουσαν εξουσίαν των Ένδεκα; (61) Αλλά να προτείνω την χρηματικήν ποινήν διά τον εαυτόν μου και να είμαι κλεισμένος εις το δεσμωτήριον έως ότου ήθελα πληρώσει το πρόστιμον; Αλλ' αυτό είνε δι' εμέ το ίδιον, το οποίον τόρα δα είπα, να ζω δηλαδή διαρκώς φυλακισμένος εντός του δεσμωτηρίου· διότι δεν έχω χρήματα, με τα οποία να πληρώσω το πρόστιμον. Αλλά τέλος πάντων να προτείνω διά τον εαυτόν μου ως ποινήν την εξορίαν; Ίσως τωόντι ηθέλατε με θεωρήσει άξιον της ποινής αυτής και ηθέλατε με καταδικάσει εις εξορίαν. Αλλ' όμως θα ήμουν πολύ φιλόζωος, ω άνδρες Αθηναίοι, εάν είμαι τόσον ασυλλόγιστος, ώστε να μη ημπορώ να σκεφθώ ότι σεις μεν, οι οποίοι είσθε συμπολίται μου, δεν ημπορέσατε να υπομείνητε τας ομιλίας μου και τα αποφθέγματά μου, αλλά εθεωρήσατε αυτάς πολύ περισσότερον οχληράς και μισητάς, ή ώστε να τας υποφέρετε, και διά τούτο επιθυμείτε τώρα να απαλλαγήτε από αυτάς, άλλοι δε βεβαίως άνθρωποι ευκόλως θα τας υπομείνουν. Τούτο δεν είνε διόλου δυνατόν, ω άνδρες Αθηναίοι. Λοιπόν ωραία θα ήτο η ζωή δι' εμέ, αφού απέλθω εις εξορίαν, άνθρωπος εις τόσον μεγάλην ηλικίαν πλέον, να ζω πλανώμενος από πόλεως εις πόλιν και διωκόμενος ως ένας αγύρτης ή κατάδικος. Διότι είνε βέβαιον ότι όπου και αν υπάγω, οι νέοι θα ακροώνται πάντοτε τους λόγους μου, καθώς εγίνετο και ενταύθα· και αν μεν τους αποδιώκω από πλησίον μου, αυτοί οι ίδιοι θα με καταδιώξουν πείθοντες εις τούτο τους γονείς των· αν δε πάλιν δεν τους αποφεύγω, τότε και οι γονείς των και οι συγγενείς θα με αποδιώξουν από την πόλιν χάριν εκείνων των ιδίων ως διαφθορέα.

شاید اس لمحے بھی، جب میں یہ باتیں کہہ رہا ہوں، تمہیں یوں محسوس ہو کہ میں گویا عاجزی کے ساتھ تم سے رحم کی درخواست کر رہا ہوں، اور اس طرح بڑی جسارت دکھا رہا ہوں۔ مگر اے ایتھنز والو! معاملہ ایسا نہیں، بلکہ میں نے یہ بات اس سبب سے کہی ہے کہ مجھے اس بات کا یقین ہے کہ جہاں تک میرا اختیار ہے، میں نے جان بوجھ کر کبھی کسی انسان کے ساتھ ناانصافی نہیں کی۔ لیکن آج میں تمہیں اس بات پر قائل نہیں کر سکتا، کیونکہ ہمارے درمیان گفتگو کے لیے وقت بہت کم رہا ہے۔ میری رائے میں اگر یہ قانون ہوتا کہ سزائے موت کے مقدمات ایک ہی دن میں طے نہ کیے جائیں بلکہ کئی دنوں تک جاری رہیں، جیسا کہ دوسری ریاستوں میں ہوتا ہے، تو میں تمہیں قائل کر لیتا۔ لیکن اب اتنے تھوڑے وقت میں اتنی بڑی بہتان تراشیوں اور بدنامیوں سے اپنے آپ کو بری ثابت کرنا آسان نہیں۔ چنانچہ جب میں اس بات پر مطمئن ہوں کہ میں نے کبھی کسی دوسرے کے ساتھ ظلم نہیں کیا، تو میں اپنے ہی ساتھ بھی ناانصافی نہیں کروں گا، اور اپنے خلاف خود کوئی الزام عائد نہیں کروں گا، یہ کہہ کر کہ میں کسی سزا کا مستحق ہوں اور خود ہی اپنے لیے کوئی سزا تجویز کروں۔ آخر کیوں؟ کس خوف سے؟ کیا اس سزا کے خوف سے جو میلیطس میرے لیے تجویز کرتا ہے، اور جس کے بارے میں میں نے کہا ہے کہ میں نہیں جانتا کہ وہ حقیقت میں اچھی ہے یا بری؟ کیا میں ان برائیوں میں سے کسی ایک کو، جنہیں میں یقینی طور پر برا جانتا ہوں، خود اپنے لیے منتخب کروں؟ قید کی سزا تجویز کروں؟ اور کیوں میں اپنی زندگی قید خانے میں گزاروں، ہر وقت گیارہ حکام کے اختیار کے تابع رہوں؟ یا جرمانہ تجویز کروں اور اس وقت تک قید میں رہوں جب تک اسے ادا نہ کر سکوں؟ جبکہ میرے پاس جرمانہ ادا کرنے کے لیے مال ہی نہیں۔ یا میں اپنے لیے جلاوطنی کی سزا تجویز کروں؟ شاید تم واقعی مجھے اس کا مستحق سمجھو۔ لیکن اے اہلِ ایتھنز! میں حد درجہ زندگی کا حریص ہوں گا اگر اتنا بے عقل ہوں کہ یہ نہ سمجھ سکوں کہ تم، جو میرے ہم شہری ہو، میری باتوں اور گفتار کو برداشت نہ کر سکے اور انہیں ناگوار اور ناقابلِ تحمل سمجھا، اور اب ان سے چھٹکارا چاہتے ہو، تو دوسرے لوگ انہیں کیسے برداشت کریں گے؟ یہ ممکن ہی نہیں۔ پھر کیسی زندگی ہوگی میرے لیے، اگر میں اس عمر میں جلاوطن ہو کر شہر بہ شہر مارا پھروں، ایک آوارہ یا مجرم کی طرح؟ کیونکہ جہاں بھی جاؤں گا، نوجوان میری باتیں سنیں گے، جیسا کہ یہاں سنتے تھے۔ اگر میں انہیں اپنے سے دور رکھوں گا تو وہ خود مجھے گھیر لیں گے اور اپنے والدین کو بھی آمادہ کریں گے؛ اور اگر میں انہیں نہ روکوں تو ان کے والدین اور رشتہ دار مجھے انہی نوجوانوں کی خاطر، ایک بگاڑ پیدا کرنے والے کے طور پر، شہر سے نکال دیں گے۔

XXVIII. Αλλ' ίσως βέβαια ήθελεν ειπεί τις. Ω Σώκρατες, όταν προς χάριν μας ήθελες αφήσει την πόλιν μας, δεν θα ήτο δυνατόν να ζης σιωπών του λοιπού και ησυχάζων; Εις τούτο δα να πείσω πολλούς από σας, βλέπω ότι είνε δυσκολώτατον από όλα. Διότι και εάν είπω ότι το να σιωπώ σημαίνει ότι είμαι απειθής εις τον θεόν των Δελφών, και δι' αυτόν τον λόγον δεν δύναμαι να ησυχάζω, δεν θα με πιστεύσητε εκλαμβάνοντες αυτό ως ειρωνείαν και εάν πάλιν σας είπω ότι αυτό δεν είνε μόνον καθήκον, αλλά τυχαίνει να είνε και το πλέον μέγιστον καλόν δι' ένα άνθρωπον, να ομιλή όλας τας ημέρας της ζωής του περί αρετής και περί των άλλων ωφελίμων εις τον βίον θεμάτων, περί των οποίων σεις με ηκούσατε να ομιλώ, και να εξετάζω τον εαυτόν μου και τους άλλους ανθρώπους και ότι η απερίσκεπτος και ανεξάρτητος ζωή δεν είνε ζωή αξία διά τον άνθρωπον, εάν ήθελον λέγει ταύτα, ακόμη ολιγώτερον ηθέλατε με πιστεύσει. Αλλά ταύτα μεν είνε, καθώς εγώ τα λέγω, ω άνδρες· να σας κάμω όμως να τα πιστεύσετε, δεν είνε εύκολον. Προς τούτοις εγώ συνάμα δεν εσυνήθισα να θεωρώ τον εαυτόν μου άξιον καμμιάς ποινής. Βεβαίως όμως εάν είχα χρήματα, θα προέτεινα διά τον εαυτόν μου την ποινήν των χρημάτων, τόσων δε, όσα ήμουν εις θέσιν να πληρώσω. Διότι αυτό δεν θα μου επροξένει καμμίαν βλάβην. Τώρα όμως δεν ημπορώ να προτείνω την ποινήν αυτήν, διότι δεν έχω τίποτε, εκτός αν ίσως θέλετε να ορίσητε ποινήν δι' εμέ τόσον πρόστιμον, όσον ημπορώ εγώ να πληρώσω. Ίσως δε θα ημπορούσα να σας πληρώσω πρόστιμον μίαν μναν. Εις τόσον λοιπόν πρόστιμον καταδικάζω τον εαυτόν μου. Ο Πλάτων όμως ούτος, ο οποίος είνε παρών εδώ, ω άνδρες Αθηναίοι, και ο Κρίτων και ο Κριτόβουλος και ο Απολλόδωρος με παρακινούν να προτείνω πρόστιμον έως τριάκοντα μνας, και γίνονται οι ίδιοι εγγυηταί μου· καταδικάζω λοιπόν τον εαυτόν μου εις τόσον πρόστιμον· ούτοι δε θα είνε προς υμάς εγγυηταί αξιόχρεοι των χρημάτων τούτων. (Αφού ο Σωκράτης πειθόμενος εις τον νόμον κατεδίκασε τον εαυτόν του εις πρόστιμον, οι δικασταί απεσύρθησαν εις διάσκεψιν, μετά ταύτα δε εξελθόντες απήγγειλαν την απόφασίν των και κατεδίκασαν τον Σωκράτην εις θάνατον. Τότε ο Σωκράτης λαμβάνει πάλιν διά τελευταίαν φοράν τον λόγον).

اور شاید کوئی یہ کہے: اے سقراط! اگر تم ہماری خاطر ہمارا شہر چھوڑ دو تو کیا تم اس کے بعد خاموش رہ کر اور سکون سے زندگی نہیں گزار سکتے؟ اس بات پر تم میں سے بہتوں کو قائل کرنا مجھے سب سے زیادہ دشوار دکھائی دیتا ہے۔ کیونکہ اگر میں یہ کہوں کہ خاموش رہنا خُدائے ڈیلفی کی نافرمانی ہے، اور اسی وجہ سے میں سکون اختیار نہیں کر سکتا، تو تم اسے طنز سمجھو گے اور میری بات پر یقین نہ کرو گے۔ اور اگر میں یہ کہوں کہ یہ صرف ایک فرض ہی نہیں بلکہ انسان کے لیے سب سے بڑی بھلائی بھی ہے کہ وہ اپنی زندگی کے ہر دن فضیلت اور ان امور کے بارے میں گفتگو کرے جو زندگی کے لیے فائدہ مند ہیں جن کے بارے میں تم نے مجھے بات کرتے سنا ہے اور اپنے نفس اور دوسروں کا محاسبہ کرتا رہے، اور یہ کہ بغیر غور و فکر اور جانچ کے گزاری گئی زندگی انسان کے لائق نہیں، تو اس صورت میں تو تم اور بھی کم یقین کرو گے لیکن حقیقت یہی ہے، اے ایتھنز والو، جیسا کہ میں کہہ رہا ہوں؛ البتہ تمہیں اس پر یقین دلانا آسان نہیں۔ اس کے ساتھ ساتھ میں نے کبھی اپنے آپ کو کسی سزا کے لائق نہیں سمجھا۔ البتہ اگر میرے پاس مال ہوتا تو میں اپنے لیے مالی جرمانے کی سزا تجویز کرتا، اتنی ہی جتنی ادا کرنے کی استطاعت رکھتا، کیونکہ اس سے مجھے کوئی نقصان نہ پہنچتا۔ لیکن اب میں یہ سزا تجویز نہیں کر سکتا، کیونکہ میرے پاس کچھ بھی نہیں، الا یہ کہ تم میرے لیے اتنا جرمانہ مقرر کرو جتنا میں ادا کر سکوں۔ شاید میں ایک مِنا ادا کر سکتا ہوں؛ پس میں اپنے آپ کو ایک مِنا کے جرمانے کا مستحق ٹھہراتا ہوں۔ لیکن یہاں موجود افلاطون، اور کریتون، کریتوبولوس اور اپولودوروس مجھے اس بات پر آمادہ کرتے ہیں کہ میں تیس مِنا جرمانہ تجویز کروں، اور یہ سب خود اس کے ضامن بنتے ہیں۔ لہٰذا میں اپنے آپ کو تیس مِنا کے جرمانے کا مستحق قرار دیتا ہوں، اور یہ لوگ تمہارے سامنے اس رقم کے معتبر ضامن ہوں گے۔

XXIX. Διά να κερδήσετε δε, ω άνδρες Αθηναίοι, ολίγον βεβαίως χρόνον, όστις μου απομένει ακόμη διά να ζήσω, διότι είμαι γέρων και θα απέθνησκον, πολύ κακήν φήμην θ' αποκτήσετε, και θα κατηγορηθήτε, από εκείνους οπού έχουν την διάθεσιν να ονειδίζουν την πόλιν, διότι κατεδικάσατε εις θάνατον τον Σωκράτην αυτόν τον σοφόν άνθρωπον διότι θα είπουν αναντιρρήτως ότι είμαι σοφός, αν και δεν είμαι, εκείνοι οπού θέλουν να μεγαλώσουν τα αίσχος σας. Εάν λοιπόν ηθέλατε περιμείνει ολίγον καιρόν ακόμη, θα επήρχετο εις εμέ ο θάνατος μόνος του φυσικά, και ηθέλατε απολαύσει εκείνο, τα οποίον τόσον πολύ εποθήσατε. Διότι βλέπετε βεβαίως ότι η ηλικία μου πλέον είνε μακράν μεν της ζωής, πλησίον δε του θανάτου. Αυτά δε λέγω όχι δι' όλους υμάς, αλλά μόνον δι' εκείνους, οι οποίοι με κατεδίκασαν εις θάνατον. Προς αυτούς δε τους ιδίους λέγω ακόμη και τα εξής. Ίσως στοχάζεσθε, ω άνδρες, ότι εγώ κατεδικάσθην δι' έλλειψιν λόγων τοιούτων, διά των οποίων θα σας έπειθον, εάν εφρόνουν ότι έπρεπεν όλα τα μέσα να μεταχειρισθώ και όλα τα επιχειρήματα να είπω όσα ηδυνάμην, ώστε να αποφύγω την καταδίκην. Αυτό διόλου δεν είνε αληθές. Κατεδικάσθην αληθώς, όχι όμως δι' έλλειψιν λόγων ή επιχειρημάτων, αλλά δι' έλλειψιν θρασύτητος και αναισχυντίας και επιθυμίας του να λέγω προς υμάς τοιαύτα, οποία θα σας επροξένουν μεν μεγίστην ευχαρίστησιν να τα ακούετε, να θρηνώ και να οδύρωμαι παρακαλών υμάς και άλλα πολλά τοιαύτα να κάμνω και να λέγω, ανάρμοστα εις εμέ, καθώς εγώ τα θεωρώ· οποία δα έχετε συνηθίσει μάλιστα να ακούετε πάντοτε από τους άλλους κατηγορουμένους. Αλλ' ούτε τότε προ της αποφάσεως ενόμισα ότι έπρεπεν ένεκα του κινδύνου να πράξω κανέν άνανδρον, ούτε τόρα μετά την καταδίκην μου μετανοώ, διότι κατ' αυτόν τον τρόπον έκαμα την απολογίαν μου, αλλά πολύ περισσότερον προτιμώ να αποθάνω με την απολογίαν, την οποίαν έκαμα, παρά να ζήσω με τον άλλον τρόπον εκείνον των παρακλήσεων και των δακρύων. Ούτε εις το δικαστήριον βεβαίως, ούτε εις τον πόλεμον, ούτε εγώ, ούτε άλλος κανείς έντιμος άνθρωπος πρέπει να ζητή να εφεύρη μηχανήν πώς να αποφύγη τον θάνατον, παν μέσον προς τούτο μεταχειριζόμενος. Διότι εις τας μάχας μάλιστα πολλάκις γίνεται φανερόν ότι τον θάνατον βεβαίως πολύ ευκολώτερον ίσως ήθελεν αποφύγει κανείς ρίπτων τα όπλα και ζητήσας έλεος από τους εχθρούς· υπάρχουν δε προσέτι και άλλα πολλά μέσα χωριστά εις κάθε ένα κίνδυνον, ώστε να αποφεύγη κανείς τον θάνατον, εάν προβαίνη εις τόσην αναισχυντίαν ώστε να κάμνη και να λέγη τα πάντα. Αλλά φοβούμαι, ω άνδρες, μήπως δεν είνε αυτό το δύσκολον να διαφύγη κανείς τον θάνατον, αλλά μήπως είνε πολύ δυσκολώτερον να αποφύγη την καταισχύνην. Διότι αύτη τρέχει πολύ ταχύτερον από τον θάνατον. Και λοιπόν εγώ τόρα, επειδή είμαι γέρων και βραδύς, συνελήφθην υπό του πλέον βραδυτέρου πράγματος από εμέ, οι δε κατήγοροί μου, επειδή είνε όντως ρωμαλέοι και ταχείς, συνελήφθησαν υπό του πλέον ταχυτέρου, υπό της ατιμίας. Και τόρα, εγώ μεν θα απέλθω καταδικασθείς από σας εις θάνατον, οι δε κατήγοροί μου καταδικασθέντες από την δύναμιν της αληθείας εις ατιμίαν και αδικίαν. Και εγώ βεβαίως είμαι έτοιμος να υποστώ την ποινήν, οποία υπ' αυτών ωρίσθη. Αυτά μεν λοιπόν ίσως ούτως έπρεπε να γείνουν καθώς και έγιναν, και νομίζω ότι αυτά έγιναν καλώς και καθώς έπρεπε.

اور تم چند ہی لمحوں کی خاطر جو مجھے جینے کے لیے باقی ہیں، کیونکہ میں بوڑھا ہوں اور ویسے بھی مرنے والا تھا اپنے لیے نہایت بری شہرت مول لو گے، اور شہر کو ملامت کرنے کے خواہش مند لوگ تم پر یہ الزام لگائیں گے کہ تم نے سُقراط کو، اس دانا انسان کو، موت کی سزا دی۔ وہ بلا تردید مجھے دانا کہیں گے، اگرچہ میں دانا نہیں ہوں، محض اس لیے کہ وہ تم پر عار ڈالنا چاہتے ہیں۔ اگر تم تھوڑا سا اور انتظار کر لیتے تو موت خود بخود مجھے آ لیتی، اور تم وہ چیز پا لیتے جس کی تمہیں شدید خواہش تھی۔ کیونکہ تم دیکھ رہے ہو کہ میری عمر اب زندگی سے بہت آگے نکل چکی ہے اور موت کے قریب پہنچ چکی ہے۔ یہ بات میں تم سب سے نہیں کہتا، بلکہ صرف اُن سے کہتا ہوں جنہوں نے مجھے موت کی سزا دی ہے۔ اور انہی سے میں یہ بھی کہتا ہوں: شاید تم یہ سمجھتے ہو کہ مجھے اس لیے سزا دی گئی کہ میرے پاس ایسے دلائل نہ تھے جن سے میں تمہیں قائل کر سکتا، اگر میں یہ مناسب سمجھتا کہ ہر طریقہ اختیار کروں اور ہر وہ بات کہہ ڈالوں جس سے میں سزا سے بچ سکتا۔ یہ ہرگز درست نہیں۔ مجھے سزا دلائل کی کمی کی وجہ سے نہیں دی گئی، بلکہ اس وجہ سے دی گئی کہ مجھ میں بے باکی، بے حیائی اور وہ خواہش نہ تھی کہ میں تم سے ایسی باتیں کہوں جو تمہیں سن کر خوشی ہو کہ میں روؤں، چلاؤں، تم سے فریاد کروں، اور ایسے بہت سے کام کروں اور باتیں کہوں جو میرے شایانِ شان نہیں، جیسا کہ میں سمجھتا ہوں حالانکہ تم عمومًا دوسرے ملزموں سے یہی کچھ سننے کے عادی ہو۔ نہ تو فیصلے سے پہلے میں نے یہ سمجھا کہ خطرے کے باعث کوئی بزدلانہ حرکت کرنی چاہیے، اور نہ ہی اب سزا کے بعد مجھے اس طرزِ دفاع پر کوئی ندامت ہے جو میں نے اختیار کیا۔ بلکہ میں اس دفاع کے ساتھ مر جانا زیادہ پسند کرتا ہوں، بہ نسبت اس کے کہ اس دوسرے طریقے سے زندہ رہوں جو فریادوں اور آنسوؤں پر مبنی ہے۔ نہ عدالت میں، نہ جنگ میں، نہ میں اور نہ کوئی اور شریف انسان، موت سے بچنے کے لیے ہر طرح کا حربہ استعمال کرنے کا خواہاں ہونا چاہیے۔ کیونکہ جنگ میں تو یہ بات اکثر ظاہر ہو جاتی ہے کہ کوئی شخص ہتھیار پھینک کر اور دشمن سے رحم کی بھیک مانگ کر بآسانی موت سے بچ سکتا ہے۔ اور ہر خطرے میں ایسے بہت سے طریقے ہوتے ہیں جن سے آدمی موت سے بچ سکتا ہے، اگر وہ اس حد تک بے شرم ہو جائے کہ ہر کام کرنے اور ہر بات کہنے پر آمادہ ہو۔ لیکن مجھے اندیشہ یہ ہے، اے حضرات، کہ مشکل یہ نہیں کہ انسان موت سے بچ جائے، بلکہ اصل مشکل یہ ہے کہ وہ رسوائی سے بچ جائے۔ کیونکہ رسوائی موت سے کہیں زیادہ تیزی سے دوڑتی ہے۔ پس اب میں، چونکہ بوڑھا اور سست ہوں، اس چیز کے ہاتھ آ گیا جو مجھ سے زیادہ سست تھی یعنی موت اور میرے مدعی، چونکہ تندرست اور تیز ہیں، اس چیز کے ہاتھ آ گئے جو سب سے تیز ہے یعنی رسوائی۔ اب میں تمہاری طرف سے موت کی سزا پا کر جا رہا ہوں، اور میرے مدعی سچائی کی قوت کے ہاتھوں بدنامی اور ناانصافی کی سزا پا رہے ہیں۔ اور میں اس سزا کو قبول کرنے کے لیے تیار ہوں جو انہوں نے مقرر کی ہے۔ یوں شاید یہی ہونا چاہیے تھا، اور یہی ہوا؛ اور میں سمجھتا ہوں کہ جو کچھ ہوا، وہ درست اور مناسب ہی ہوا۔

XXX. Μετά δε τούτο πλέον επιθυμώ, ω σεις οπού με κατεδικάσατε, να προμαντεύσω διά σας τι θα σας συμβή και δι' άλλους λόγους, τους οποίους παραλείπω, αλλά και διότι ευρίσκομαι τόρα εις αυτήν την επίσημον ώραν, κατά την οποίαν ιδίως οι άνθρωποι αποκτούν την ικανότητα να προλέγουν το μέλλον, όταν πλησιάζη ο θάνατός των (62). Σας αναγγέλλω λοιπόν, ω άνδρες σεις, οπού με εφονεύσατε, ότι τιμωρία μεγάλη θα επέλθη εις σας, ευθύς μετά τον θάνατόν μου, η οποία θα είνε πολύ περισσότερον σκληροτέρα, μα τον Δία, ή όσον είνε ο θάνατος, εις τον οποίον με κατεδικάσατε. Διότι τόρα επράξατε τούτο στοχαζόμενοι ότι ηθέλατε απαλλαχθή από το να δώσετε λόγον διά τας πράξεις του βίου σας. Και όμως θ' αποβή τούτο πολύ εναντίον διά σας, καθώς εγώ σας το προλέγω. Πολύ περισσότεροι θα υπάρξουν κατόπιν από εμέ εκείνοι, οπού θα σας ελέγχουν, τους οποίους εγώ τόρα εμπόδιζον διά της παρουσίας μου, σεις δε δεν τους εβλέπατε, και τόσον περισσότερον οχληροί θα είνε, όσον είνε πλέον νεώτεροι, και σεις πολύ περισσότερον θ' αγανακτήσετε τότε. Διότι εάν στοχάζεσθε ότι, με το να καταδικάζετε ανθρώπους εις θάνατον, θα εμποδίσετε άλλους από το να σας ονειδίζουν διότι δεν ζήτε ορθώς, δεν σκέπτεσθε ορθώς. Διότι ο τρόπος αυτός της απαλλαγής από τον έλεγχον ούτε είνε πολύ δυνατόν να κατορθωθή, διότι θα αναφανώσιν άλλοι κατόπιν από εκείνους πάλιν, ούτε είνε έντιμος, διότι προκύπτει όνειδος εις τον φονεύοντα· αλλ' εκείνος ο τρόπος της απαλλαγής είνε άριστος και ευκολώτατος, να μη εμποδίζη κανείς τους άλλους από το να ελέγχουν αυτόν, αλλά να είνε έτοιμος, αυτός ο ίδιος έχων παρεσκευασμένον τον εαυτόν του με ποίον τρόπον να φανή όσον το δυνατόν ωφελιμώτατος. Αφού λοιπόν προείπον αυτά διά σας, οι οποίοι με κατεδικάσατε εις θάνατον, δύναμαι πλέον, να σας αφήσω.

اور اب، اے تم لوگ جنہوں نے مجھے موت کی سزا دی، میں چاہتا ہوں کہ تمہارے لیے پیش گوئی کروں کہ تمہارے ساتھ کیا ہوگا۔ میں کچھ اور وجوہات یہاں چھوڑ رہا ہوں، اور اس لیے بھی کہ میں اس وقت اس رسمی لمحے میں ہوں، جب خاص طور پر لوگ موت کے قریب پہنچتے ہوئے مستقبل کے بارے میں پیش گوئی کرنے کی صلاحیت حاصل کرتے ہیں۔ میں تمہیں آگاہ کرتا ہوں، اے لوگو، جنہوں نے مجھے قتل کیا، کہ میرے مرنے کے فورًا بعد تم پر بڑی سزا آئے گی، جو، بخُدا، اس موت سے کہیں زیادہ سخت ہوگی، جس میں تم نے مجھے سزا دی۔ کیونکہ تم نے یہ کیا یہ سوچ کر کہ تم اپنی زندگی کے اعمال کا جواب دینے سے بچ جاؤ گے۔ لیکن یہ تمہارے لیے بہت نقصان دہ ثابت ہوگا، جیسا کہ میں تمہیں پیش گوئی کر رہا ہوں۔ میرے بعد تمہارے خلاف زیادہ لوگ آئیں گے جو تمہیں ٹوکیں گے، جنہیں میں ابھی اپنی موجودگی کی وجہ سے روک رہا تھا اور تم انہیں نہیں دیکھ رہے تھے، اور وہ اس وقت زیادہ تکلیف دہ ہوں گے، جب وہ جوان ہوں گے، اور تم اس وقت اور زیادہ ناراض ہوگے۔ اگر تم سوچتے ہو کہ لوگوں کو موت کی سزا دے کر تم انہیں یہ موقع روک دو گے کہ تمہیں طعنہ نہ دیں کیونکہ تم صحیح طریقے سے نہیں جیتے یا نہیں سوچتے، تو تم غلط سوچتے ہو۔ کیونکہ اس طرح کسی کو روکنا نہ تو ممکن ہے، اور نہ ہی یہ جائز ہے، کیونکہ قاتل پر ہی شرم آتی ہے؛ لیکن بہترین اور آسان طریقہ یہ ہے کہ کوئی دوسروں کو روکنے کی کوشش نہ کرے، بلکہ خود تیار ہو کہ وہ کس طرح زیادہ سے زیادہ مفید ثابت ہو سکتا ہے۔ لہٰذا، میں نے یہ تمہارے لیے، جو مجھے موت کی سزا دی، پہلے ہی کہا، اور اب میں تمہیں چھوڑ سکتا ہوں۔

XXXI. Με σας δε, οι οποίοι εδώσατε αθωωτικήν ψήφον εις εμέ, ευχαρίστως ήθελον συνομιλήσει εις υποστήριξιν αυτού, το οποίον τόρα συνέβη εις εμέ, ενόσω οι άρχοντες, οι Ένδεκα, είνε απησχολημένοι με τα προκαταρκτικά της απαγωγής μου, και δεν εσύρθην ακόμη εις το δεσμωτήριον, όπου αφού απαχθώ, πρέπει να υποστώ την θανατικήν ποινήν. Αλλά σας παρακαλώ, ω άνδρες, παραμείνατε ολίγην ακόμη ώραν. Διότι κανέν εμπόδιον δεν υπάρχει να συνομιλήσωμεν μεταξύ μας, ενόσω έχομεν καιρόν ακόμη. Διότι θέλω να καταστήσω φανερόν προς υμάς ως προς φίλους μου, ποίαν σημασίαν επί τέλους έχει αυτό, το οποίον εις εμέ τόρα συνέβη. Εις εμέ, ω άνδρες δικασταί — και δεν απατώμαι, φρονώ, εάν ονομάζω δικαστάς μόνον σας, οι οποίοι μου εδώσατε αθωωτικήν ψήφον — συνέβη κάτι τι πολύ καταπληκτικόν. Η μαντική φωνή του οικειοτάτου μου δαιμονίου, καθ' όλον μεν τον προηγούμενον χρόνον της ζωής μου πολύ συχνά πάντοτε εναντιόνετο, ακόμη και εις τας πλέον ασημάντους περιστάσεις, οσάκις εδοκίμαζα να επιχειρήσω έργον τι, το οποίον ήθελεν αποβή κακώς δι' εμέ. Τώρα όμως συνέβησαν εις εμέ αυτά δα, τα οποία βλέπετε και σεις οι ίδιοι, τα οποία πραγματικώς και κατά την ατομικήν του γνώμην έκαστος ήθελε θεωρήσει ως μεγάλα κακά και γενικώς από τον περισσότερον κόσμον θεωρούνται ότι είνε τα πλέον βαρύτατα από όλα τα κακά. Και όμως εις εμέ ούτε όταν εξήλθα την πρωίαν αυτήν εκ του οίκου μου εναντιώθη το σημείον του θεού, ούτε όταν ήλθα εδώ ενώπιον του δικαστηρίου, ούτε και όταν ήρχισα την απολογίαν μου, εις κανέν μέρος του λόγου μου, οσάκις έμελλα να είπω τι, εναντιώθη. Και όμως εις άλλας ομιλίας μου πολλάκις τωόντι με διέκοπτεν εις το μέσον του λόγου και με εμπόδιζε να είπω τι, το οποίον είχα σκεφθή να είπω. Σήμερον κατά την δίκην μου αυτήν το δαιμόνιον πουθενά δεν εναντιώθη και δεν με απέτρεψε καθ' όλα τα στάδια αυτής, εις ό,τι εγνώριζε ότι ημπορούσα να ενεργήσω ή να είπω. Ποίον λοιπόν στοχάζομαι ότι είνε το αίτιον αυτής της σιωπής του δαιμονίου; Εγώ θα σας τα εξηγήσω. Αυτό το οποίον συνέβη σήμερον εις εμέ φαίνεται ότι είνε πολύ μέγα καλόν. Και αναμφιβόλως δεν φρονούμεν ορθώς ημείς, όσοι νομίζομεν ότι ο θάνατος είνε κακόν πράγμα. Σπουδαία δε απόδειξις αυτού δι' εμέ είνε τούτο· ότι εξάπαντος ήθελεν εναντιωθή εις εμέ κατά την συνήθειάν του το οικειότατόν μου δαιμόνιον, εάν δεν έμελλα εγώ να πράξω αγαθόν πράγμα.

اور تم میں سے وہ لوگ جنہوں نے مجھے بری کرنے کے حق میں ووٹ دیا، میں خوشی کے ساتھ چاہتا ہوں کہ تم سے اس واقعے کی تائید میں گفتگو کروں جو ابھی میرے ساتھ پیش آیا ہے، اس وقت تک جب تک حاکم، یعنی ’’گیارہ‘‘، مجھے لے جانے کی ابتدائی کارروائیوں میں مصروف ہیں، اور مجھے ابھی اس قید خانے میں نہیں لے جایا گیا جہاں لے جا کر مجھے سزائے موت برداشت کرنی ہے۔ لیکن میں تم سے درخواست کرتا ہوں، اے مردو، کہ تھوڑی دیر اور ٹھہر جاؤ۔ اس وقت ہمارے درمیان گفتگو میں کوئی رکاوٹ نہیں، جب تک ہمارے پاس وقت موجود ہے۔ کیونکہ میں چاہتا ہوں کہ تم پر بطور اپنے دوستوں یہ بات واضح کروں کہ آخرکار اس واقعے کی کیا حقیقت اور کیا معنویت ہے جو اب میرے ساتھ پیش آیا ہے۔ مجھ پر، اے قاضیو! اور میں یہ کہنے میں غلط نہیں سمجھتا کہ میں قاضی صرف تمہیں کہوں جنہوں نے مجھے بری کیا ایک نہایت حیرت انگیز بات پیش آئی ہے۔ میرے نہایت قریبی پیشین گوئی کرنے والی آواز، جو میری گزشتہ پوری زندگی میں اکثر، بلکہ نہایت معمولی باتوں میں بھی، مجھے روک دیتی تھی، جب بھی میں کسی ایسے کام کا ارادہ کرتا تھا جو میرے لیے نقصان دہ ہونے والا ہوتا، آج بالکل خاموش رہی۔ حالانکہ آج میرے ساتھ وہی کچھ ہوا ہے جو تم خود بھی دیکھ رہے ہو، اور جسے ہر شخص اپنی ذاتی رائے میں بھی بہت بڑی مصیبت اور بدی سمجھے گا، اور جسے اکثر لوگ تمام برائیوں میں سب سے بڑی برائی سمجھتے ہیں۔ اس کے باوجود، نہ تو آج صبح جب میں اپنے گھر سے نکلا تو خدا کا وہ اشارہ میرے خلاف ہوا، نہ جب میں یہاں عدالت میں آیا، اور نہ ہی اپنی صفائی کے بیان کے دوران، میرے کلام کے کسی حصے میں ہر اس موقع پر جب میں کچھ کہنے والا تھا اس نے مجھے روکا۔ حالانکہ دوسری تقریروں میں وہ کئی مرتبہ مجھے بات کے درمیان ہی روک دیتا تھا اور مجھے وہ بات کہنے سے باز رکھتا تھا جس کا میں نے ارادہ کیا ہوتا تھا لیکن آج اس مقدمے میں، پورے عمل کے کسی مرحلے پر بھی، اس دَیْمونی (اندرونی آواز) نے نہ میری مخالفت کی اور نہ مجھے کسی ایسے کام یا قول سے روکا جسے میں انجام دینے یا کہنے والا تھا۔ تو پھر میں اس کی اس خاموشی کی کیا وجہ سمجھتا ہوں؟ میں تمہیں بتاتا ہوں۔ جو کچھ آج میرے ساتھ ہوا ہے، وہ بظاہر ایک بہت بڑی بھلائی ہے۔ اور یقینًا ہم درست نہیں سوچتے جو یہ گمان کرتے ہیں کہ موت کوئی برائی ہے اور اس کی میرے نزدیک ایک بڑی دلیل یہ ہے کہ اگر میں کسی برے کام کی طرف جا رہا ہوتا، تو میرا وہ نہایت قریبی دَیْمونی، اپنی عادت کے مطابق، لازمًا مجھے روک دیتا۔

XXXII. Ας σκεφθώμεν δε και κατά τον εξής τρόπον, διότι θα ίδωμεν, καθώς φρονώ, ότι είνε μεγάλη ελπίς να είνε αυτό καλόν πράγμα. Ο θάνατος έν εκ των δύο είνε· ή βεβαίως είνε τοιούτον πράγμα, ώστε να είνε μηδέν, και ο αποθανών να μη έχη καμμίαν αίσθησιν κανενός πράγματος, ή καθώς λέγουν, τυχαίνει να είνε κάποια μεταλλαγή και μετοίκησις της ψυχής από τον κόσμον τούτο εις άλλον τόπον. Και εάν βέβαια δεν υπάρχει καμμία αίσθησις εις τον αποθανόντα, αλλ' ο θάνατος είνε τοιούτος, οποίος είνε ο ήρεμος ύπνος, όταν κανείς κοιμώμενος μήτε όνειρον κανέν δεν βλέπει, τότε θαυμάσιον κέρδος ήθελεν είνε ο θάνατος. Διότι εγώ στοχάζομαι ότι, εάν έπρεπε κανείς, αφού εκλέξη μίαν τοιαύτην νύκτα, κατά την οποίαν να κοιμηθή τόσον βαθειά, ώστε μήτε όνειρον να ίδη, και αφού αντιπαραβάλη όλας τας λοιπάς νύκτας και όλας τας λοιπάς ημέρας της ζωής του με αυτήν την νύκτα, εάν έπρεπε να σκεφθή τότε και να είπη ποίας ημέρας και νύκτας έζησεν εις τον βίον του πλέον ευτυχέστερον και πλέον γλυκύτερον από αυτήν την νύκτα, στοχάζομαι ότι όχι μόνον ένας ιδιώτης και απλούς άνθρωπος, αλλά και αυτός ο μέγας βασιλεύς της Περσίας πολύ ολίγας θα εύρη τας ημέρας αυτάς και νύκτας, συγκριτικώς προς τας λοιπάς ημέρας της ζωής του. Εάν λοιπόν τοιούτον πράγμα είνε ο θάνατος, τότε εγώ δικαίως τον θεωρώ κέρδος. Διότι ολόκληρος ο χρόνος της ζωής του ανθρώπου διόλου δεν φαίνεται πραγματικώς ότι είνε πλέον μακρότερος από μίαν νύκτα. Εάν δε πάλιν ο θάνατος είνε ωσάν μία αποδημία από αυτόν τον τόπον εις κανένα άλλον, όθεν είνε αληθινά όσα λέγονται, ότι εκεί λοιπόν ευρίσκονται όλοι οι νεκροί, τότε ποίον άλλο καλόν ημπορεί να φαντασθή κανείς ότι είνε μεγαλύτερον από αυτό, ω άνδρες δικασταί; Διότι εάν κανείς, αφού έλθη εις τον Άδην γλυτώσας από αυτούς, οι οποίοι ψευδώς διατείνονται ότι είνε δικασταί, εύρη εκεί τους αληθινούς δικαστάς, οι οποίοι ίσα-ίσα, ως λέγουν, απονέμουσιν εκεί την δικαιοσύνην, ο Μίνως και ο Ραδάμανθυς και ο Αιακός και ο Τριπτόλεμος και άλλοι όσοι από τους ημιθέους υπήρξαν δίκαιοι εις την ζωήν των, άρα γε κακή θα ήτο η αποδημία αύτη; Ή πάλιν να συναναστραφή κανείς εκεί με τον Ορφέα και τον Μουσαίον και τον Ησίοδον και τον Όμηρον, πόσα ήθελε στέρξει κανείς από σας να πληρώση; Διότι εγώ βεβαίως όχι μίαν φοράν, αλλά πολλάκις επιθυμώ να αποθάνω, εάν αυτά είνε αληθινά. Αφού και εις εμέ τον ίδιον κατ' εξοχήν τερπνή ήθελεν είνε η συναναστροφή εκεί, διότι θα ήτο δυνατόν να συνομιλώ με τον Παλαμήδην και τον Αίαντα τον Τελαμώνιον και όλους τους λοιπούς ήρωας της αρχαιότητος, όσοι κατεδικάσθησαν αδίκως εις θάνατον· και θα εύρισκον όχι ολίγην ευχαρίστησιν, καθώς εγώ στοχάζομαι, να αντιπαραβάλω τα ιδικά μου παθήματα με τα ιδικά των· και τέλος το προσφιλέστατον από όλα δι' εμέ, θα διηρχόμην τας ημέρας μου εξετάζων και ερευνών ακαταπαύστως εκείνους, οπού ευρίσκονται εκεί, καθώς έπραττον και ενταύθα, ποίος τωόντι από αυτούς είνε σοφός αληθώς και ποίος πιστεύει μεν ότι είνε σοφός, πράγματι δε δεν είνε. Πόσον δε ήθελε κανείς στέρξει να πληρώση, ω άνδρες δικασταί, διά να υποβάλη εις εξέτασιν εκείνον, οπού ωδήγησεν εναντίον της Τροίας τον πολυάριθμον στρατόν, ή τον Οδυσσέα, ή τον Σίσυφον, ή τόσους άλλους αναριθμήτους, όσους ημπορούσε να ονομάση κανείς τόρα και άνδρας και γυναίκας; Με τούτους δε να συνομιλώ και να συναναστρέφωμαι και να εξετάζω αυτούς, ήθελεν είναι δι' εμέ μία απείρως μεγάλη ευδαιμονία. Εξάπαντος δε οι εκεί δικασταί, ως φρονώ, δεν καταδικάζουν βεβαίως δι' αυτόν τον λόγον κανένα εις θάνατον. Διότι εκτός ότι και καθ' όλα τα λοιπά οι εκεί είνε πλέον ευδαιμονέστεροι από τους εδώ, είνε προσέτι και αθάνατοι, εάν είνε βεβαίως αληθινά τα λεγόμενα.

آؤ ہم اس طریقے سے بھی غور کریں، کیونکہ میرے خیال میں ہم دیکھیں گے کہ اس میں بڑی امید ہے کہ موت ایک اچھی چیز ہے۔ موت دو میں سے ایک چیز ہے: یا تو وہ ایسی حالت ہے کہ وہ سراسر عدم ہے، اور مرنے والے کو کسی چیز کا کوئی احساس نہیں ہوتا؛ یا جیسا کہ کہا جاتا ہے، وہ روح کی اس دنیا سے کسی اور مقام کی طرف منتقلی اور ہجرت ہے۔ اگر مرنے والے کو کوئی احساس نہیں ہوتا، اور موت ایسی ہی ہے جیسے گہری نیند جس میں انسان کو کوئی خواب بھی نظر نہ آئے، تو ایسی موت ایک شاندار فائدہ ہوگی۔ کیونکہ میں سمجھتا ہوں کہ اگر کسی کو ایسی ایک رات چننی پڑے جس میں وہ اتنی گہری نیند سوئے کہ کوئی خواب بھی نہ دیکھے، اور پھر وہ اپنی زندگی کی تمام دوسری راتوں اور دنوں کو اس ایک رات کے مقابل رکھے، اور پھر سوچے کہ اس نے اپنی زندگی میں کون سی رات یا دن سب سے زیادہ خوشگوار گزارا، تو میرا خیال ہے کہ نہ صرف ایک عام آدمی بلکہ فارس کا عظیم الشان شہنشاہ بھی بہت کم ایسی راتیں اور دن پائے گا جو اس ایک رات کے برابر ہوں۔ اگر موت ایسی ہی چیز ہے، تو میں بجا طور پر اسے فائدہ سمجھتا ہوں، کیونکہ انسان کی پوری زندگی کا زمانہ حقیقت میں ایک رات سے زیادہ معلوم نہیں ہوتا اور اگر موت اس جگہ سے کسی اور جگہ کی طرف ہجرت ہے، اور اگر واقعی وہ باتیں درست ہیں جو کہی جاتی ہیں کہ وہاں تمام مردے موجود ہیں، تو اے قاضیو، اس سے بڑی خیر اور کیا ہو سکتی ہے؟ کیونکہ اگر کوئی شخص وہاں، ان لوگوں سے بچ کر جو یہاں جھوٹے قاضی بنے بیٹھے ہیں، حقیقی قاضیوں سے ملے، جو واقعی انصاف کرتے ہیں جیسے مینوس، رادامانتھس، ایئکس، طرپتولیمس، اور وہ دوسرے نیم خدائی انسان جو اپنی زندگی میں عادل تھے، تو کیا یہ ہجرت بری ہوگی؟ یا پھر وہاں اورفیئس، موسائیوس، ہیسیوڈ، اور ہومر سے ملاقات اور گفتگو، تم میں سے کون نہ چاہے گا کہ اس کے لیے بڑی قیمت ادا کرے؟ کیونکہ میں تو یقینًا نہ ایک بار بلکہ بارہا مرنے کی خواہش رکھتا ہوں، اگر یہ سب باتیں درست ہوں نیز میرے لیے خاص طور پر یہ بڑی مسرت کی بات ہوگی کہ میں وہاں پالامیدیس، ایئکس بن تیلامون، اور ان تمام قدیم ہیروز سے گفتگو کر سکوں جنہیں ناحق موت کی سزا دی گئی؛ اور میں، اپنے خیال میں، اپنے مصائب کو ان کے مصائب سے موازنہ کر کے بڑی خوشی پاؤں گا اور سب سے محبوب بات یہ ہوگی کہ میں وہاں بھی، جیسے یہاں کرتا تھا، مسلسل جانچ پڑتال اور تحقیق کرتا رہوں کہ ان میں سے کون واقعی دانا ہے اور کون صرف یہ سمجھتا ہے کہ وہ دانا ہے حالانکہ حقیقت میں وہ نہیں۔ اے صاحبانِ عدل، کوئی شخص کتنی قیمت دینے پر آمادہ ہوگا کہ وہاں اس شخص کو پرکھ سکے جو ٹرائے کے خلاف عظیم لشکر کی قیادت کرتا تھا، یا اوڈیسیئس کو، یا سیسیفُس کو، یا ان گنت مردوں اور عورتوں کو؟ ان کے ساتھ گفتگو کرنا، میل جول رکھنا اور ان کی جانچ کرنا میرے لیے بے حد عظیم سعادت ہوگی اور میرے خیال میں وہاں کے جج اس وجہ سے کسی کو موت کی سزا نہیں دیتے۔ کیونکہ اس کے علاوہ کہ وہ ہر لحاظ سے یہاں کے لوگوں سے زیادہ خوش نصیب ہیں، وہ لافانی بھی ہیں اگر واقعی کہی گئی باتیں درست ہیں۔

XXXIII. Αλλά και σεις πρέπει, ω άνδρες δικασταί, να έχετε καλάς ελπίδας διά τον θάνατον, καθώς εγώ είμαι εύελπις, και να νομίζετε ότι κατ' εξοχήν αληθές είνε αυτό μόνον, ότι διά τον ενάρετον άνθρωπον δεν υπάρχει κανέν κακόν, ούτε ενόσω ζη, ούτε αφού αποθάνη, ουδέ παραμελούνται από τους θεούς όσα αφορώσιν εις αυτόν. Και τα ιδικά μου δε συμβάντα τόρα δεν έγιναν κατά τύχην, αλλ' εις εμέ είνε φανερόν τούτο, ότι το να αποθάνω πλέον, ώστε ν' απαλλαχθώ από τας μερίμνας και φροντίδας, θα ήτο καλύτερον δι' εμέ από το να ζω. Διά τούτο ακριβώς σήμερον πουθενά δεν με απέτρεψεν η θεία φωνή, ενώ έκαμνα την απολογίαν μου. Και εναντίον λοιπόν εκείνων, οπού με κατεδίκασαν και εναντίον των κατηγόρων μου πολύ-πολύ δεν αγανακτώ. Και όμως δεν με κατεδίκαζαν και δεν με κατηγόρουν με αυτήν την πρόθεσιν, ώστε να μου προξενήσουν καλόν, αλλά με τον στοχασμόν ότι με βλάπτουν. Δι' αυτήν δε την κακήν των πρόθεσιν μόνον είνε άξιον να τους μεμφθή κανείς. Όμως αν και δεν έχουν καλήν δι' εμέ διάθεσιν, μίαν μόνον μικράν χάριν ζητώ από αυτούς. Σας παρακαλώ, ω άνδρες, τους υιούς μου, όταν φθάσουν εις την εφηβικήν ηλικίαν, να τιμωρήσητε προξενούντες εις αυτούς αυτήν την ιδίαν λύπην, με την οποίαν σας ελύπουν εγώ, προτρέποντες αυτούς εις την αρετήν, δοκιμάζοντες την σοφίαν των και εξελέγχοντες τας μωρίας των, εάν σας φαίνωνται ότι προτιμούν τα πλούτη, ή άλλο κανέν όμοιον από την αρετήν, και εάν πιστεύουν ότι είνε σπουδαίοι, ενώ είνε όλως διόλου μηδαμινοί, να ονειδίζετε αυτούς, καθώς εγώ ωνείδιζον υμάς, διότι δεν φροντίζουν δι' εκείνα τα πράγματα, διά τα οποία πρέπει, και στοχάζονται ότι είνε κάτι τι μέγα, ενώ είνε όλως διόλου ανάξιοι. Και εάν κάμνετε αυτά, τότε εγώ θα είμαι ευχαριστημένος από την δικαιοσύνην σας και εγώ ο ίδιος και τα τέκνα μου. Αλλ' ως τόσον είνε καιρός πλέον ν' αποσυρθώμεν απ' εδώ, εγώ μεν διά να αποθάνω, σεις δε διά να ζήσετε. Ποίοι όμως από ημάς μεταβαίνουν εις καλύτερον μέρος, είνε άδηλον εις όλους, εκτός μόνον του θεού.

اور تمہیں بھی، اے معزز منصفو، موت کے بارے میں اچھی امید رکھنی چاہیے، جیسے کہ میں خود خوش امید ہوں، اور یہ سمجھنا چاہیے کہ خاص طور پر ایک ہی بات سراسر سچی ہے: یہ کہ نیک انسان کے لیے کوئی برائی نہیں، نہ زندگی میں اور نہ مرنے کے بعد، اور اس سے متعلق امور کو دیوتا نظر انداز نہیں کرتے۔ اور جو کچھ آج میرے ساتھ پیش آیا ہے وہ محض اتفاق سے نہیں ہوا، بلکہ میرے لیے یہ بات واضح ہے کہ اب مر جانا اور فکر و اندیشوں سے نجات پا لینا، میرے لیے جینے سے بہتر ہے۔ اسی وجہ سے آج، جب میں اپنی معذرت پیش کر رہا تھا، خدائی آواز نے کہیں بھی مجھے نہیں روکا۔ لہٰذا نہ ان لوگوں کے خلاف جو مجھے سزا کے مستحق ٹھہرا گئے، اور نہ ہی اپنے مدعیوں کے خلاف، میں زیادہ رنج و غصہ رکھتا ہوں۔ حالانکہ انہوں نے نہ اس نیت سے مجھے مجرم ٹھہرایا اور نہ ہی مجھ پر الزام لگایا کہ مجھے کوئی بھلائی پہنچے، بلکہ اس خیال سے کہ مجھے نقصان پہنچائیں؛ اور اسی بری نیت پر ہی وہ ملامت کے مستحق ہیں۔ تاہم، اگرچہ ان کی نیت میرے حق میں اچھی نہیں، میں ان سے ایک ہی چھوٹی سی درخواست کرتا ہوں۔ اے معزز حضرات، میں آپ سے گزارش کرتا ہوں کہ میرے بیٹوں کو، جب وہ جوانی کی عمر کو پہنچیں، اسی طرح تادیب کریں اور انہیں اسی طرح رنج پہنچائیں جس طرح میں تمہیں رنج پہنچاتا تھا: انہیں فضیلت کی طرف مائل کرتے ہوئے، ان کی دانائی کو پرکھتے ہوئے اور ان کی حماقتوں کی نشان دہی کرتے ہوئے۔ اگر وہ تمہیں ایسے دکھائی دیں کہ فضیلت کے بجائے دولت یا کسی اور اسی طرح کی چیز کو ترجیح دیتے ہیں، اور اگر وہ یہ سمجھتے ہوں کہ وہ کچھ ہیں، حالانکہ وہ بالکل ہی کچھ نہیں، تو انہیں ملامت کرنا، جیسے میں تمہیں ملامت کرتا تھا؛ اس لیے کہ وہ ان باتوں کی پروا نہیں کرتے جن کی پروا کرنا چاہیے، اور اپنے آپ کو بڑا سمجھتے ہیں، حالانکہ وہ سراسر نااہل ہیں۔ اگر تم ایسا کرو گے تو میں تمہاری عدالت سے خوش ہوں گا، میں خود بھی اور میرے بچے بھی۔ لیکن اب یہاں سے رخصت ہونے کا وقت آ گیا ہے: میں مرنے کے لیے، اور تم جینے کے لیے۔ ہم میں سے کون بہتر جگہ کی طرف جا رہا ہے، یہ سب کے لیے نامعلوم ہے، سوائے خدا کے۔

فقط

سہیل طاہر

سیالکوٹ

مُکَالِمَۂ اَوَّل کے باقی پیوند

١. مُکَالِمَۂ اَوَّل: بیانِ صفائی

  ٢. مُکَالِمَۂ اَوَّل: بیانِ صفائی

دفاعِ سُقراط پر ایک نظر

حواشی

مُکَالِمَۂ دَؤم کا پیوند

مُکَالِمَۂ دَؤم: کریطون

 مُکَالِمَۂ سُؤم کے پیوند

١. مُکَالِمَۂ سُؤم: فائیدون

٢. مُکَالِمَۂ سَؤم: فائیدون

٣. مُکَالِمَۂ سَؤم: فائیدون