حواشی
Η Σειρά των Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων, των Εκδόσεων Φέξη, υπήρξεν ένας σταθμός στα ελληνικό χρονικό. Για πρώτη φορά προσφερόταν συστηματικά στο ελληνικό αναγνωστικό κοινό, η αρχαία ελληνική σκέψη (ιστορία, φιλοσοφία, ποίηση, δράμα, δικανικός και πολιτικός λόγος) σε δημιουργικές μεταφορές της, από τους αρίστους μεταφραστές του τόπου, στην πιο σύγχρονη μορφή που πήρε εξελισσόμενο το γλωσσικό της όργανο. Ο Όμηρος, οι Τραγικοί κι ο Αριστοφάνης, ο Ηρόδοτος, ο Θουκυδίδης, ο Πλάτων, ο Ξενοφών, ο Αριστοτέλης, ο Θεόκριτος, ο Θεόφραστος, ο Επίκτητος, ο Πλούταρχος, ο Λουκιανός κλπ. προσφέρονται και σήμερα, στις κλασικές πια μεταφράσεις των Πολυλά, Ραγκαβή, Μωραϊτίδη, Κονδυλάκη, Ποριώτη, Γρυπάρη, Τανάγρα, Πολέμη, Καμπάνη, Καζαντζάκη, Βάρναλη, Αυγέρη, Βουτιερίδη, Ζερβού, Φιλαδελφέως, Τσοκόπουλου, Σιγούρου. Κ. Χρηστομάνου κλπ, σε μια σύγχρονη σειρά εκδόσεων βιβλίου τσέπης, πράγμα που επίσης γίνεται για πρώτη φορά, συστηματικά, στην Ελλάδα. &Απολογία του Σωκράτους&. Το δράμα της δίκης και της καταδίκης Σωκράτους, και κυρίως η απλή και σοφή εξιστόριση της ζωής και της διδασκαλίας του, όπως μας δίδεται από τον ίδιο το Σωκράτη, ενώ απολογείται σαν υπεράσπιση του εαυτού του κατά των κατηγόρων του.
ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΠΩΛΗΣΙΣ ΛΑΔΙΑΣ ΚΑΙ Σια Ο. Ε. ΙΠΠΟΚΡΑΤΟΥΣ 22 ΤΗΛ. 614.686, 634.506 ΤΙΜΑΤΑΙ ΔΡΧ. 10 1 Σ.Μ
- Παρά Ξενοφώντι (Απομν. 1, 6, 1) ο Σωκράτης λέγει: «Διέρχομαι τον χρόνον μετά των φίλων μου φυλλομετρών τα βιβλία των παλαιοτέρων σοφών και επιθεωρών τους θησαυρούς της σοφίας των διαλέγω ό,τι μου φαίνεται ωραίον και ωφέλιμον». Προς τούτοις, επειδή κατά τους χρόνους εκείνους, ότε ήκμαζον εν Αθήναις εις μέγιστον βαθμόν αι επιστήμαι και αι τέχναι, συνέρρεον πανταχόθεν επιφανέστατοι άνδρες, σοφοί και ποιηταί και καλλιτέχναι, ο Σωκράτης ηγάπα να συνάπτη σχέσεις και συναναστρέφεται μετ' αυτών.
- Αθηναίους ονομάζει ο Σωκράτης τους δικαστάς του. Η συνήθης δε προσφώνησις εις τους δικανικούς λόγους ήτο «άνδρες δικασταί».
- Ότε εδικάζετο ο Σωκράτης, ήτο εβδομηκοντούτης, ως λέγεται κατωτέρω.
- Ενταύθα εσύχναζον οι ευγενείς και πλούσιοι και εύποροι εν γένει Αθηναίοι. Λέγει δε ο Δίων Χρυσόστομος ότι ο Σωκράτης ως επί το πλείστον διέτριβεν εις την αγοράν, εισήρχετο εις τας παλαίστρας και εκάθητο πλησίον των τραπεζιτών. Λέγει δε και ο Ξενοφών εις τα Απομνημονεύματά του ότι εις τοιαύτα μέρη εσύχναζεν ο Σωκράτης, όπου ήτο βέβαιος ότι ήθελε συναντήσει παρά πολλούς, ίνα μετ' αυτών διαλεχθή κατά την συνήθειάν του.
- Οι δικασταί όντες άνθρωποι ουχί εκ ταπεινού και ευτελούς γένους ανεστρέφοντο μετά των αριστοκρατικών και πλουσίων.
- Εις τας πολυπληθείς συναθροίσεις ως και την εκκλησίαν του δήμου και τα δικαστήρια εγίνοντο διάφοροι θόρυβοι και κρότοι και κραυγαί, είτε προς αποδοκιμασίαν είτε προς επιδοκιμασίαν των λεγομένων.
- Οι τελευταίοι κατήγοροι του Σωκράτους ήσαν ο Άνυτος, ο Μέλητος και ο Λύκων. Και κατήγορος μεν κυρίως ήτο ο Μέλητος, οι δε λοιποί δύο ήσαν συνήγοροι αυτού. Ο Άνυτος, υιός του πλουσίου εργοστασιάρχου Ανθεμίωνος, ο επιφανέστατος των κατηγόρων, ήτο ρήτωρ, εξελέγη δε και στρατηγός των Αθηναίων, ότε εν Πύλω εμάχοντο. Είτα φυγών επί των Τριάκοντα, και μετά του Θρασυβούλου, του οποίου ήτο φίλος, επανελθών, είχε μεγάλην ισχύν εν Αθήναις. Μετά τον θάνατον του Σωκράτους ηναγκάσθη να φύγη εξόριστος εις Ηράκλειαν του Πόντου, όπου, ως λέγεται, εθανατώθη υπό των Ηρακλεωτών λιθοβοληθείς. Εν τω Πρωταγόρα ο Πλάτων εισάγει, τον στρατηγόν τούτον ομιλούντα με εμπάθειαν κατά των σοφιστών. Ο Λύκων ήτο δημόσιος ρήτωρ, όστις και διηύθυνε την κατά του Σωκράτους κατηγορίαν. Ήτο ο ασημότατος των άλλων. Ο Μέλητος, υιός του Μελήτου, τον δήμον Πιτθεύς, εν τω Ευθύφρονι του Πλάτωνος παρίσταται ως νέος αφανής και άγνωστος. Άγνωστον είνε αν ο υπό του Αριστοφάνους σατυριζόμενος ποιητής (Βάτραχ. 130) είναι αυτός ο ίδιος, ή ο υιός του, ή άλλος τις νεανίας.
- Ο χρόνος δι' έκαστον ομιλούντα ενώπιον του δικαστηρίου προσδιωρίζετο διά της κλεψύδρας, με την οποίαν διά καταρρέοντος ηρέμα ωρισμένου ποσού ύδατος εμέτρουν τον χρόνον.
- Ο κατήγορος, εις βεβαίωσιν ότι δεν συκοφαντεί υποβάλλων εις το δικαστήριον την κατηγορίαν, έδιδεν όρκον, επικυρών το κατηγορητήριόν του. Τούτο εκαλείτο αντωμοσία.
- Ο Σωκράτης διετύπωσεν ενταύθα εν είδει κατηγορητηρίου επισήμου, όλας τας συκοφαντίας και του Αριστοφάνους και όλων των πρώτων εχθρών του, τας οποίας αντικρούει εις το μέρος τούτο της απολογίας του.
- Εννοεί τας Νεφέλας του Αριστοφάνους, ήτις εγράφη επίτηδες προς διακωμώδησιν του Σωκράτους. Η κωμωδία αυτή παρεστάθη το έτος 423 π. Χ.
- Ο Γοργίας ήτο είς εκ των κορυφαίων σοφιστών, σύγχρονος του Σωκράτους. Πεμφθείς υπό των Λεοντίνων της Σικελίας, της πατρίδος του, εις Αθήνας ως πρέσβυς, ίνα ζητήση βοήθειαν, τόσον εγοήτευσεν αυτούς διά των επιδεικτικών λόγων του, μεστών ποιητικής χάριτος, ώστε παρακληθείς έμεινεν εις Αθήνας, όπου εδίδασκε την ρητορικήν. Ο σκεπτικισμός του, ον επρέσβευε, προσείλκυσε πολλούς προσηλύτους. Συνέθεσε βιβλίον επιγραφόμενον «Περί του μη είναι» ή «περί φύσεως», εν τω οποίω προσεπάθησε να αποδείξη 1, ότι ουδέν υπάρχει· 2, και αν υπάρχη τι, δεν είνε δυνατόν να το γνωρίση τις· 3, και αν υπάρχη τι και αν δυνατόν να το γνωρίση τις, δεν δύναται όμως να το κάμη γνωστόν εις τους άλλους. Ο Πρόδικος, άλλος αυτός σοφιστής, είνε γνωστός, διότι επληρόνετο πολύ ακριβά διά τα μαθήματά του. Ο Ιππίας, σοφιστής και αυτός, περί του οποίου ανάγνωθι τους δύο ομωνύμους διαλόγους του Πλάτωνος «Πρώτον και δεύτερον Ιππίαν».
- Εννοεί τον Εύηνον, ότις κατήγετο εκ της νήσου Πάρου.
- Ούτος ήτο βαθύπλουτος τόσον, ώστε κατά την μαρτυρίαν του Πλουτάρχου ωνομάζετο απλώς ο πλούσιος. Εις τον οίκον του δε συνηθροίζοντο όλοι οι σοφοί των χρόνων εκείνων. Εσυγγένευε με τον Περικλέα και τον Αλκιβιάδην. Αλλά καταδαπανήσας ασώτως τα πλούτη αυτού απέθανε πένης.
- Ήτοι 500 δρ. (κατά δε την σημερινήν του χρυσού αξίαν 3500 δρ. περίπου). Εκάστη μνα είχεν αξίαν 100 δρ. αττικών. Το ποσόν τούτο ήτο ολίγον σχετικώς με τους μισθούς, τους οποίους ελάμβανεν ο Γοργίας ή ο Πρωταγόρας. Ούτοι ελάμβανον από κάθε μαθητήν των μισθόν 100 μνας ήτοι 10,000 δρ. (κατά δε την σημερινήν του χρυσού αξίαν 70,000 δρ.)
- Ο Χαιρεφών ήτο από τους πλέον ενθουσιώδεις μαθητάς του Σωκράτους, μιμούμενος τον διδάσκαλόν του και εις την ενδυμασίαν ακόμη.
- Αυτολεξεί ο χρησμός είχεν ως εξής· «σοφός Σοφοκλής, σοφώτερος δ' Ευριπίδης, ανδρών δ' απάντων σοφώτατος Σωκράτης».
- Τον όρκον τούτον έκαμνεν ο Ραδάμανθυς μη επιτρέπων να ορκίζωνται οι άνθρωποι εις τον θεόν· το αυτό έκαμνε και ο Σωκράτης, διά να μη ορκίζεται εις τους θεούς.
- Τραγωδοποιοί και τραγικοί ποιηταί, οι γράφοντες τραγωδίας, τα σήμερον καλούμενα γενικώς δράματα.
- Διθυραμβοποιοί εκαλούντο οι ποιούντες τους διθυράμβους, ύμνους μεγαλοπρεπείς εις τιμήν του Διονύσου, εκ της αναπτύξεως των οποίων εγεννήθη η τραγωδία ότε επενοήθη ο πρώτος υποκριτής.
- Εννοεί τους επικούς, λυρικούς και ιαμβικούς ποιητές.
- Οι ποιηταί εθεωρούντο ως εμπνεόμενοι υπό του θείου και ως διερμηνείς των Μουσών.
- Θεόμαντις λέγεται ο προφητεύων τα μέλλοντα εκ θείας εμπνεύσεως.
- Εννοεί τους μετερχομένους τας βαναύσους λεγομένας τέχνας, οι οποίοι και δημιουργοί ωνομάζοντο, μετερχόμενοι διάφορα επαγγέλματα προς κοινήν χρήσιν, οίον οι τέκτονες, οι χαλκείς, οι σκυτοτόμοι και λοιποί.
Ο Μέλητος είχε γράψει τραγωδίαν και άλλα ποιήματα.
Ο πατήρ του Ανύτου είχε μέγα βυρσοδεψείον, ο ίδιος δε ήτο ρήτωρ.
Ο Λύκων ήτο ίων το γένος, τον δήμον Θορίκιος, πένης δε, διακωμωδούμενος υπό πολλών ποιητών.
Το κείμενον της εναντίον του Σωκράτους κατηγορίας διεσώθη παρά Διογένει Λαερτίω, έχει δε ούτω : «Τάδε εγράψατο και αντωμόσατο Μέλητος ο Μελήτου, Πιτθεύς, Σωκράτει Σωφρονίσκου Αλωπεκήθεν· αδικεί Σωκράτης ους μεν η πόλις νομίζει θεούς ου νομίζων, έτερα καινά δε δαιμόνια εισηγούμενος· αδικεί δε και τους νέους διαφθείρων. Τίμημα θάνατος».
Οι δικασταί οι δικάσαντες τον Σωκράτην ήσαν οι Ηλιασταί, οι αποτελούντες την Ηλιαίαν (η λέξις σημαίνει συνάθροισιν) το πολυμελέστατον δικαστήριον των Αθηναίων, το οποίον συνεκροτείτο εκλεγομένων κατ' έτος 6000 πολιτών εκ των υπερβάντων το 30 έτος της ηλικίας. Ούτοι πάντες διηρούντο εις τμήματα δέκα εκ 500 δικαστών έκαστον, των χιλίων παραμενόντων ως αναπληρωτών, και εδίκαζον όλα τα εγκλήματα εκτός των φόνων, η εκδίκασις των οποίων ήτο ανατεθειμένη εις τον Άρειον Πάγον.
Δύο Βουλαί υπήρχον εν Αθήνας, η Βουλή των Πεντακοσίων, η ασχολουμένη ιδίως περί τα πολιτικά, και η Βουλή του Αρείου Πάγου, κυρίως μέγα δικαστικόν σώμα με την ανωτέραν εποπτείαν επί της ηθικής του Κράτους.
Εις την Εκκλησίαν του δήμου ήσκει ο λαός εν τη Αθηναϊκή δημοκρατία την κυριαρχικήν του δύναμιν συνερχόμενος και διασκεπτόμενος περί των υπερτάτων συμφερόντων της πολιτείας, πολέμου, ειρήνης, συμμαχιών, φορολογίας κλπ. Εις τας σπουδαίας αποφάσεις η πλειοψηφία έπρεπε να απαρτίζεται από 6000 ψήφους. Η Εκκλησία συνήρχετο κατά πρώτον μεν εις την αγοράν, ύστερον δε εις την Πνύκα, αντικρύ του Αρείου Πάγου.
Αναξαγόρας ο Κλαζομένιος μαθητής του Αναξιμένους, διδάσκαλος του Περικλέους, του Ευριπίδου και άλλων μεγάλων ανδρών. Έλεγεν ότι ο ήλιος είνε μύδρος διάπυρος μεγαλύτερος από την Πελοπόννησον, η δε σελήνη ότι έχει κατοικίας και λόφους και φάραγγας.
Ο Ευριπίδης μαθητής του Αναξαγόρου παρενέβαλεν εις τας τραγωδίας του τοιαύτας θεωρίας του διδασκάλου του ιδίως περί της φύσεως της γης και του ηλίου, περί των οποίων ήκουον και εμάνθανον οι θεαταί. Αυτό εννοεί ενταύθα ο Σωκράτης. Ορχήστρα είνε το μέρος του θεάτρου ένθα ίστατο ο χορός των αρχαίων δραμάτων.
Ενταύθα, ως φαίνεται, ο Μέλητος δεν απαντά, αλλά κάμνει διαφόρους θορύβους καταστενοχωρούμενος.
Ο Μέλητος εξακολουθεί τηρών σιγήν.
Ομήρου Ιλ. Σ. 96—98.
Ομήρου Ιλ. Σ. 104.
Ο Σωκράτης διεκρίθη εις τας μάχας αυτάς διά την ανδρείαν του. Εις μεν την Ποτείδαιαν έσωσε τον Αλκιβιάδην, εις δε το Δήλιον έσωσε τον Ξενοφώντα. Ως γνωστόν κατά την τελευταίαν αυτήν μάχην οι Αθηναίοι ενικήθησαν υπό των Βοιωτών, εφονεύθη δε και ο στρατηγός αυτών Ιφικράτης. Οι δε στρατιώται του Σωκράτους ετράπησαν εις φυγήν.
Κατ' έτος εξελέγοντο εν Αθήναις 500 βουλευταί εκ των πολιτών των εχόντων ηλικίαν 30 ετών, ανά 50 εξ έκαστης φυλής, οίτινες απετέλουν την ούτω λεγομένην Βουλήν των πεντακοσίων, συνερχομένην τακτικώς εις το Βουλευτήριον, κείμενον εν τω έσω Κεραμεικώ. Ίνα δε μη είνε ηναγκασμένη όλη η Βουλή καθ' εκάστην να συνεδριάζη, να μη στερήται δε πάλιν η πόλις την ανωτάτην αρχήν, διηρείτο η Βουλή εις 10 τμήματα εκ 50 βουλευτών, των βουλευτών εκάστης φυλής, τα οποία τμήματα κατά σειράν συνήρχοντο καθ' εκάστην και συνεσκέπτοντο περί των πραγμάτων της πόλεως επί ένα αρχαίον μήνα έκαστον. Η φυλή αύτη ελέγετο πρυτανεύουσα, ο χρόνος των συνεδριάσεών της πρυτανεία και οι βουλευταί πρυτάνεις. Εκ των πρυτάνεων είς εκάστην ημέραν εκλεγόμενος εκαλείτο επιστάτης, όστις εφύλαττε τας κλεις της Ακροπόλεως, του ταμείου και την σφραγίδα του Κράτους.
Η ναυμαχία αύτη έγινε παρά τας Αργινούσας, τρεις νησίδας παρά την Λέσβον, μεταξύ Λακεδαιμονίων υπό τον ναύαρχον Καλλικρατίδαν, των Αθηναίων οδηγουμένων υπό των δέκα στρατηγών, οίτινες και ενίκησαν. Η ναυμαχία αύτη περιγράφεται υπό του Ξενοφώντος (Ελλην. βιβλ. Α.)
Ο Νόμος διέτασσε δι' έκαστον κατηγορούμενον να γίνεται ιδιαιτέρα χωριστά δίκη.
Οι Αθηναίοι μεταμεληθέντες κατόπιν διά την παράνομον καταδίκην των στρατηγών, κατεδίκασαν εις θάνατον ως συκοφάντας τους παραπλανήσαντας τον λαόν.
Ο Σωκράτης τυχών τότε να είνε πρόεδρος της πρυτανευούσης φυλής και επιστάτης διευθύνων κατά τον νόμον τας εργασίας της Εκκλησίας, ηρνήθη να θέση το ζήτημα τούτο εις ψηφοφορίαν.
Οι Τριάκοντα τύραννοι εγκατεστάθησαν περί το έτος 404 π. Χ. ότε ο Σωκράτης είχεν ηλικίαν 64—65 ετών.
Η θόλος ωνομάζετο και Πρυτανείον (διάφορον του παλαιού παρά την Ακρόπολιν Πρυτανείου)· ήτο αίθουσα θολωτή πλησίον του Βουλευτηρίου, ένθα οι Πρυτάνεις εθυσίαζον, συνεδρίαζον, έτρωγον και διέμενον. Εκεί διέμενον και οι Τριάκοντα.
Ο Λέων ούτος Σαλαμίνιος μεν κατά την πατρίδα, αλλά πολίτης Αθηναίος, έφυγεν εις Σαλαμίνα, υποβληθείς εις εκουσίαν εξορίαν, ίνα μη φονευθή υπό των Τριάκοντα, οι οποίοι ωρέγοντο να δημεύσουν την πλουσίαν περιουσίαν του.
Διά τοιούτων διαταγών οι τριάκοντα συνέλαβον εις Σαλαμίνα και Ελευσίνα 300 πολίτας φυγάδας, τους οποίους ομού κλείσαντες εις το δεσμωτήριον είτα διά μιας αποφάσεως όλους τους κατεδίκασαν εις θάνατον.
Υπονοεί ιδίως τον Κριτίαν, ένα εκ των Τριάκοντα, και τον Αλκιβιάδην, των οποίων τα ελαττώματα απεδίδοντο εις την διδασκαλίαν του Σωκράτους υπό των εχθρών αυτού.
Εκ της Αλωπεκής της Αντιοχίδος φυλής, με το όνομα του οποίου επιγράφεται ο γνωστός διάλογος του Πλάτωνος.
Πατήρ του Σωκρατικού Αισχίνου, εκ Σφηττού, δήμου της Ακαμαντίδος φυλής.
Κηφισιά δήμος της Ερεχθηίδος φυλής.
Ο επιφανέστατος των μαθητών του Σωκράτους, ο μέγας φιλόσοφος και συγγραφεύς της Απολογίας.
Ο Απολλόδωρος ούτος ηγάπα εξαιρετικώς τον Σωκράτην· ότε ούτος καταδικασθείς ωδηγείτο εις το δεσμωτήριον, ο Απολλόδωρος ανέκραξεν: Αλλ' εγώ δεν το υποφέρω αυτό, διότι βλέπω ότι αδίκως κατεδικάσθης· ο δε Σωκράτης θωπεύσας, ως λέγουν, ελαφρώς την κεφαλήν του είπε μειδιών: — Αλλά, φίλε μου, τι λοιπόν, επροτίμας να με ίδης να καταδικασθώ δικαίως;
Οδύσ. Τ. 163.
Υιοί του Σωκράτους ήσαν ο Λαμπροκλής, ο Σωφρονίσκος και ο Μενέξενος.
Διογένης ο Λαέρτιος αναφέρει ότι ο Σωκράτης κατεδικάσθη διά ψήφων 281. Ώστε και αν απ' αυτών αφαιρεθούν αι 30 ψήφοι απομένουν 251 καταδικαστικαί. Αλλά και ούτως ο υπόδικος δεν απελύετο διότι δεν υπήρχεν ισοψηφία, του δικαστηρίου ως γνωστόν αποτελουμένου εκ 500.
Ο κατήγορος έπρεπε να λάβη υπέρ της κατηγορίας του το ήμισυ των ψήφων των δικαστών και περιπλέον έν πέμπτον ακόμη, άλλως κατεδικάζετο εις πρόστιμον χιλίων δραχμών. Το κόμμα του Μελήτου δεν κατώρθωσε μόνον του να απαρτίση τον νόμιμον αριθμόν των ψήφων εναντίον του Σωκράτους και εδέησε να προστεθώσι και αι ψήφοι των κομμάτων του Ανύτου και Λύκωνος.
Εις τους τιμητούς λεγομένους αγώνας, οποία ήτο η παρούσα δίκη, ο νόμος δεν ώριζε την τιμωρίαν· αλλ' ο μεν κατήγορος εν τη κατηγορία προσδιώριζε και την ποινήν, ο δε κατηγορούμενος είχε το δικαίωμα εκ του νόμου να ορίση την ποινήν, της οποίας εθεώρει τον εαυτόν του άξιον. Εις την παρούσαν δίκην το μεν δικαστήριον εκήρυξε τον Σωκράτην ένοχον, ο δε Μέλητος ώρισεν ως ποινήν τον θάνατον, ο δε Σωκράτης είχε την άδειαν εκ του νόμου να ορίση ποίαν εκ των τριών ποινών τούτων προτιμά· δεσμά διά βίου, πληρωμήν προστίμου ή εξορίαν. Ο νόμος ούτος εθεσπίσθη χάριν των δικαστών, διά να μη υπάρχη καμμία αμφιβολία περί της ενοχής του καταδικασθέντος, διότι ο ίδιος διεκήρυττεν ούτω ότι είνε ένοχος, αφού ώριζε και την ποινήν του. Ο Σωκράτης εφρόντισε να μη εμπέση εις την παγίδα αυτήν του νόμου. Ούτως ο Ξενοφών λέγει ότι δεν κατεδίκασε διόλου τον εαυτόν του, ουδέ εις τους φίλους του επέτρεψε να κάμουν τούτο, λέγων ότι τούτο θα εθεωρείτο ως ομολογία περί της ενοχής του. Όμως πειθόμενος εις τον νόμον είπεν ότι αντί ποινής θεωρεί τον εαυτόν του άξιον ανταμοιβής.
Οι Ολυμπιονίκαι και όσοι είχον προσφέρει μεγάλας υπηρεσίας εις την πόλιν, ετρέφοντο δημοσία δαπάνη εις το Πρυτανείον μετά των Πρυτάνεων· τούτο ελογίζετο παρά τοις Έλλησι μεγάλη τιμή. Το Πρυτανείον τούτο, διάφορον του αρχαίου παρά την Ακρόπολιν, ένθα εφυλάσσοντο και οι νόμοι του Σόλωνος, εκαλείτο και θόλος και σκιάς, ένθα συνεδρίαζον οι Πρυτάνεις και δημοσία ετρέφοντο.
Όλαι αι δίκαι εις τας Αθήνας έπρεπε να τελειώσουν εντός μιας ημέρας.
Οι Ένδεκα ήτο αρχή, εις την οποίαν υπήρχεν ανατεθειμένη η επίβλεψις των φυλακών της πόλεως.
Οι αρχαίοι επίστευον ότι προσεγγίζοντος του θανάτου, η ψυχή ελάμβανε θείαν τινά δύναμιν και ότι οι αποθνήσκοντες εχρησμολόγουν και προέλεγον τα μέλλοντα.
٢٦) انيطوس کے والد کا ایک بڑا چمڑا رنگنے کا کارخانہ تھا، اور وہ خود ایک خطیب تھا۔
٢٧) لائیکون نسلًا ایونی تھا، اس کا تعلق تھوریکیوس کے محلے سے تھا، فقیر تھا، اور بہت سے شاعروں نے اس کا مذاق اڑایا ہے۔
٢٩) جن قاضیوں نے سُقراط کا مقدمہ سنا وہ ہیلیاست تھے، جو ہیلیا (جس کے معنی اجتماع کے ہیں) پر مشتمل تھے، جو ایتھنز کی سب سے بڑی عدالت تھی۔ یہ عدالت ہر سال تیس برس سے زائد عمر کے چھ ہزار شہریوں کے انتخاب سے تشکیل پاتی تھی۔ ان سب کو دس حصوں میں تقسیم کیا جاتا تھا، ہر حصہ پانچ سو قاضیوں پر مشتمل ہوتا تھا، جبکہ ایک ہزار بطورِ متبادل رہتے تھے۔ یہ عدالت قتل کے سوا تمام جرائم کا فیصلہ کرتی تھی، کیونکہ قتل کے مقدمات اریوپاغوس کے سپرد تھے۔
٣٠) ایتھنز میں دو کونسلیں تھیں: ایک پانچ سو کی کونسل، جو خاص طور پر سیاسی امور دیکھتی تھی، اور دوسری اریوپاغوس کی کونسل، جو بنیادی طور پر ایک عظیم عدالتی ادارہ تھی اور ریاست کی اخلاقیات پر اعلیٰ نگرانی رکھتی تھی۔
٣١) عوامی مجلس (اکلیسیا) میں ایتھنائی جمہوریت کے تحت عوام اپنی حاکمانہ طاقت استعمال کرتے تھے، جہاں وہ جمع ہو کر ریاست کے اعلیٰ ترین معاملات جنگ، امن، اتحاد، ٹیکس وغیرہ پر غور کرتے تھے۔ اہم فیصلوں میں اکثریت کم از کم چھ ہزار ووٹوں پر مشتمل ہونی ضروری تھی۔ ابتدا میں یہ مجلس بازار میں منعقد ہوتی تھی، بعد ازاں پنیکس میں، جو اریوپاغوس کے سامنے واقع تھی۔
٣٢) اناکساگوراس اہلِ کلازومینائے، اناکسی مینیس کا شاگرد، اور پریکلیز، یوریپیڈیز اور دیگر عظیم اشخاص کا استاد تھا۔ وہ کہتا تھا کہ سورج ایک دہکتا ہوا لوہے کا گولا ہے جو پیلوپونیس سے بھی بڑا ہے، اور چاند میں آبادیاں، پہاڑ اور وادیاں ہیں۔
٣٤) یہاں بظاہر میلیطس جواب نہیں دیتا بلکہ گھبراہٹ میں مختلف شور مچاتا ہے۔
٣٥) میلیطس خاموشی برقرار رکھتا ہے۔
٣٦) ہومر، ایلیڈ، کتاب 18، آیات 96–98۔
٣٧) ہومر، ایلیڈ، کتاب 18، آیت 104۔
٣٨) سُقراط ان لڑائیوں میں اپنی بہادری کی بنا پر ممتاز ہوا۔ پوٹیڈائیا میں اس نے الکیبیادیس کو بچایا، اور ڈیلیون میں زینوفون کو۔ معروف ہے کہ آخری لڑائی میں ایتھنیائیوں کو بوئیوٹینوں کے ہاتھوں شکست ہوئی اور ان کا جنرل ایفیکراتیس مارا گیا، جبکہ سقراط کے سپاہی پسپا ہو گئے۔
٣٩) ہر سال ایتھنز میں تیس سال کی عمر والے شہریوں میں سے پانچ سو کونسلر منتخب ہوتے تھے، ہر قبیلے سے پچاس، جو پانچ سو کی کونسل کہلاتی تھی اور اندرونی کیرامائیکوس میں واقع بولیوتیریون میں باقاعدہ اجلاس کرتی تھی۔ تاکہ پوری کونسل روزانہ اجلاس کرنے پر مجبور نہ ہو اور ریاست اعلیٰ اقتدار سے محروم نہ رہے، کونسل کو دس حصوں میں تقسیم کیا جاتا تھا، ہر حصہ پچاس ارکان پر مشتمل ہوتا تھا، جو باری باری ایک قدیم مہینے تک ریاستی امور سنبھالتے تھے۔ یہ قبیلہ ”پرائٹانَیووسا“، اس کی مدت ”پرائٹانِیا“، اور ارکان “”پرائٹانیس“ کہلاتے تھے۔ ان میں سے روزانہ ایک کو ”ایپیستاتیس“ منتخب کیا جاتا تھا، جو اکروپولس، خزانے اور ریاستی مہر کی کنجیاں سنبھالتا تھا۔
٤٠) یہ بحری جنگ آرگینوسائی کے قریب ہوئی، جو لیسبوس کے پاس تین چھوٹے جزائر ہیں۔ اس میں لاکیدیمونیوں کی قیادت ایڈمرل کالیکراتیداس کر رہا تھا، اور ایتھنیائیوں کی قیادت دس جنرلوں کے ہاتھ میں تھی، اور ایتھنیائی فاتح ہوئے۔ اس جنگ کی تفصیل زینوفون نے (ہیلینیکا، کتاب اول) میں بیان کی ہے۔
٢٥) میلیتُس نے ایک المیہ (ٹراجڈی) اور دیگر نظمیں لکھی تھیں۔
٢٦) اينیطوس کے والد کا ایک بڑا چمڑا رنگنے کا کارخانہ تھا، اور خود اينيطوس خطیب تھا۔
٢٧) لائیکون نسل کے اعتبار سے ایونی تھا، تھوریکیوس دِیم سے تعلق رکھتا تھا، غریب تھا، اور کئی شاعروں کی طرف سے اس کا مذاق اڑایا جاتا تھا۔
٣٠) ایتھنز میں دو کونسلیں تھیں: پانچ سو کی کونسل، جو سیاسی امور دیکھتی تھی، اور آریوپاگس کی کونسل، جو بنیادی طور پر اعلیٰ عدالتی ادارہ تھا اور ریاستی اخلاقیات کی نگرانی کرتا تھا۔
٣١) عوامی مجلس میں ایتھنز کی جمہوریت میں عوام اپنی حاکمیت کا استعمال کرتے تھے، جہاں جنگ، امن، اتحاد اور ٹیکس جیسے بڑے معاملات پر غور کیا جاتا تھا۔ اہم فیصلوں کے لیے چھ ہزار ووٹوں کی اکثریت ضروری تھی۔ ابتدا میں مجلس بازار میں ہوتی تھی، بعد میں پِنیکس میں، جو آریوپاگس کے سامنے واقع تھی۔
٣٢) اناکساگوراسِ کلازومینیوس، اناکسی مینِس کا شاگرد اور پریکلز، یوریپیڈیز وغیرہ کا استاد تھا۔ وہ کہتا تھا کہ سورج جلتا ہوا لوہے کا ایک گولا ہے جو پیلوپونیز سے بڑا ہے، اور چاند پر بستیاں، پہاڑ اور وادیاں ہیں۔
٣٤) یہاں، جیسا کہ ظاہر ہوتا ہے، میلیتُس جواب نہیں دیتا بلکہ تنگ آ کر شور مچاتا ہے۔
٣٥) میلیطس خاموشی برقرار رکھتا ہے۔
٣٦) ہومر، ایلیڈ، کتاب 18، آیات 96–98۔
٣٧) ہومر، ایلیڈ، کتاب 18، آیت 104۔
٣٨) سُقراط ان جنگوں میں اپنی بہادری کے باعث ممتاز تھا۔ پوتیدائیا میں اس نے الکیبیادیس کو بچایا، اور ڈیلیون میں زینوفون کو۔ آخری جنگ میں ایتھنز کو بوئیوٹینز کے ہاتھوں شکست ہوئی، ان کا جرنیل افیقراطیس مارا گیا، اور سُقراط کے ساتھی سپاہی بھاگ کھڑے ہوئے۔
٣٩) ہر سال ایتھنز میں تیس سال سے زائد عمر کے شہریوں میں سے 500 کونسلر منتخب ہوتے تھے، ہر قبیلے سے 50۔ یہ پانچ سو کی کونسل کہلاتی تھی اور بولوٹیریون میں باقاعدہ اجلاس کرتی تھی۔ اسے دس حصوں میں تقسیم کیا جاتا تھا، ہر حصہ ایک مہینے تک شہر کے معاملات دیکھتا تھا۔ اس قبیلے کو صدر قبیلہ، مدت کو پریتانیہ، اور اراکین کو پریتان کہا جاتا تھا۔ روزانہ ان میں سے ایک نگران منتخب ہوتا تھا جو قلعے، خزانے اور ریاستی مہر کی کنجیاں رکھتا تھا۔
٤٠) یہ بحری جنگ ارجینوسائی کے قریب، لیسبوس کے پاس تین جزائر کے نزدیک ہوئی۔ لاکیدیمونیوں کی قیادت کاللیکراتیداس کر رہا تھا، اور ایتھنز کی دس جرنیلوں نے، جنہوں نے فتح حاصل کی۔ اس جنگ کی تفصیل زینوفون نے دی ہے۔
٤١) قانون کے مطابق ہر ملزم کا مقدمہ الگ الگ چلایا جانا ضروری تھا۔
٤٢) بعد میں ایتھنزیوں نے جرنیلوں کی غیرقانونی سزا پر نادم ہو کر، عوام کو گمراہ کرنے والوں کو بطور بہتان باز موت کی سزا دی۔
٤٣) اس وقت سُقراط صدر قبیلے کا سربراہ اور اجلاس کا نگران تھا، اور اس نے قانون کے مطابق اس معاملے کو ووٹنگ میں پیش کرنے سے انکار کر دیا۔
٤٤) تیس ظالم حکمران تقریبًا 404 ق م میں قائم ہوئے، جب سقراط کی عمر 64 یا 65 سال تھی۔
٤٥) تھولوس، جسے نیا پریتانیون بھی کہتے تھے، بولوٹیریون کے قریب ایک گنبد دار عمارت تھی، جہاں پریتان قربانیاں دیتے، اجلاس کرتے، کھاتے اور رہتے تھے۔ تیس ظالم بھی وہیں مقیم تھے۔
٤٦) لیونِ سلامینیوس پیدائش کے اعتبار سے سلامیس کا تھا مگر ایتھنز کا شہری تھا۔ اس نے خود کو سلامیس میں جلاوطن کیا تاکہ تیس ظالم اسے قتل نہ کریں اور اس کی دولت ضبط نہ کریں۔
٤٧) ایسی ہی احکامات کے ذریعے تیس ظالموں نے سلامیس اور ایلیوسس میں 300 شہریوں کو گرفتار کیا، سب کو قید کیا اور ایک ہی فیصلے سے سب کو موت کی سزا دی۔
٤٨) یہاں خاص طور پر کریتیاس اور الکیبیادیس کی طرف اشارہ ہے، جن کی برائیاں سُقراط کی تعلیمات سے منسوب کی جاتی تھیں۔
٤٩) الوپیکی، قبیلہ اینٹیوخیڈس سے؛ اسی نام پر افلاطون کا معروف مکالمہ ہے۔
٥٠) سُقراطی ایشینس کا والد، جو سفیطُس کا رہنے والا تھا، قبیلہ اکامانتیس سے تعلق رکھتا تھا۔
٥١) کیفیسیہ، قبیلہ اریخیتھیدس کا ایک دِیم۔
٥٢) سُقراط کا سب سے ممتاز شاگرد، عظیم فلسفی اور ”بیانِ صفائی“ کا مصنف۔
٥٣) یہ اپولوڈورس سقراط سے بے حد محبت کرتا تھا۔ جب سقراط کو قید خانے لے جایا جا رہا تھا تو اس نے کہا: “میں یہ برداشت نہیں کر سکتا کہ تم ناحق سزا پاؤ۔” سقراط نے مسکرا کر اس کے سر پر ہاتھ پھیرا اور کہا: “تو کیا تم چاہتے تھے کہ میں حق کے ساتھ سزا پاتا؟”
٥٤) ہومر، اوڈیسی، کتاب 19، آیت 163۔
٥٦) سُقراط کے بیٹے لیمپروکلیس، سوفرونیقس اور مینیگزینس تھے۔
٥٦) دیوجینس لائرشیوس کے مطابق سُقراط 281 ووٹوں سے مجرم ٹھہرا۔ اگر ان میں سے 30 ووٹ نکال بھی دیے جائیں تو 251 باقی رہتے ہیں۔ چونکہ عدالت 500 افراد پر مشتمل تھی، اس لیے برابری نہ ہونے پر بریت ممکن نہ تھی۔
٥٧) مدعی کو الزام کے حق میں ججوں کے نصف ووٹوں کے علاوہ مزید پانچواں حصہ حاصل کرنا لازم تھا، ورنہ اسے ہزار درہم جرمانہ ہوتا۔ میلیطُس کا گروہ اکیلا یہ تعداد پوری نہ کر سکا، اور اينیطُس و لائیکون کے گروہوں کے ووٹ شامل کرنا پڑے۔
٥٨) اس قسم کے مقدمات میں قانون سزا متعین نہیں کرتا تھا۔ مدعی سزا تجویز کرتا تھا اور ملزم کو حق تھا کہ وہ اپنے لیے سزا تجویز کرے۔ اس مقدمے میں عدالت نے سُقراط کو مجرم قرار دیا، میلیطُس نے موت کی سزا تجویز کی، اور سُقراط کو قید، جرمانہ یا جلاوطنی میں سے انتخاب کی اجازت تھی۔ سُقراط نے خود کو مجرم ثابت کرنے سے انکار کیا اور سزا کے بجائے انعام کا مستحق قرار دیا۔
٥٩) اولمپک فاتحین اور شہر کے بڑے محسنوں کو ریاستی خرچ پر پریتانیون میں کھانا دیا جاتا تھا، جو بڑی عزت سمجھی جاتی تھی۔
٦٠) ایتھنز میں تمام مقدمات ایک ہی دن میں نمٹانا لازم تھا۔
٦١) گیارہ افراد پر مشتمل ایک مجلس تھی جس کے ذمے شہر کی جیلوں کی نگرانی تھی۔
٦٢) قدیم لوگ مانتے تھے کہ موت کے قریب روح کو ایک الٰہی قوت مل جاتی ہے اور مرنے والے مستقبل کی پیش گوئی کرتے ہیں۔
Comments
Post a Comment