٢. مکالمۂ اَوَّل: بیانِ صفائی
سُقراط کا دفاع (حصہ دؤم)
XII. Παρακαλώ λοιπόν, έλα εδώ τόρα συ, Μέλητε, είπε. Διά κανέν άλλο πράγμα δεν μεριμνάς τόσον πολύ παρά πώς να γίνουν οι νέοι όσον το δυνατόν χρηστότατοι; &Μέλητος.& Διά κανέν άλλο βέβαια. &Σωκράτης.& Έλα λοιπόν τόρα ειπέ εις τους δικαστάς, ποίος είνε εκείνος ο άνθρωπος οπού κάμνει τους νέους χρηστοτέρους; Είνε φανερόν ότι τον ηξεύρεις, αφού σε μέλει βέβαια δι' αυτά τα ζητήματα. Διότι, αφού ανεκάλυψες εμέ, καθώς λέγεις, ότι διαφθείρω τους νέους, με καταγγέλλεις προς αυτούς εδώ και απαγγέλλεις εναντίον μου κατηγορίαν διά την πράξιν μου ταύτην. Αλλ' όμως έλα ειπέ τόρα και εκείνον δα οπού κάμνει τους νέους χρηστοτέρους και φανέρωσον εδώ εις τους δικαστάς ποίος είνε αυτός. Ομίλησον . . . Βλέπεις, ω Μέλητε, ότι σιωπάς, και δεν ημπορείς να τον ονομάσης αυτόν; Και όμως δεν σου φαίνεται ότι αυτό είνε επαίσχυντον και ικανή απόδειξις εις εκείνο, το οποίον ακριβώς εγώ λέγω, ότι εσέ διόλου δεν σε μέλει διά την εκπαίδευσιν των νέων; Αλλ' ειπέ, καλέ Μέλητε, ποίος κάμνει αυτούς καλυτέρους; &Μέλητος.& Οι νόμοι. & Σωκράτης. & Μα δεν σε ερωτώ δι' αυτό, καλότυχε, αλλά ποίος άνθρωπος, όστις εν πρώτοις γνωρίζει και αυτό τούτο ακριβώς οπού είπες, τους νόμους. & Μέλητος. & Αυτοί εδώ οι δικασταί,²⁹ ω Σώκρατες. & Σωκράτης. & Τι λέγεις, ω Μέλητε; Αυτοί εδώ οι δικασταί είνε ικανοί να εκπαιδεύουν τους νέους και να τους κάμνουν χρηστοτέρους; & Μέλητος. & Μάλιστα. & Σωκράτης. & Τι από τα δύο, όλοι ομού οι δικασταί είνε ικανοί προς τούτο, ή μερικοί μεν από αυτούς μόνον, μερικοί δε όχι; & Μέλητος. & Όλοι οι δικασταί. &Σωκράτης. & Αυτά που λέγεις είνε θαυμάσια τωόντι, μα την Ήραν, και ανεκάλυψες έτσι μεγάλην αφθονίαν ανθρώπων, οι οποίοι ημπορούν να ωφελούν τους νέους. Αλλά τι λοιπόν; Αυτοί εδώ οι ακροαταί όλοι, οπού μας ακούουν, επίσης ημπορούν να κάμνουν τους νέους καλυτέρους ή όχι; &Μέλητος. & Και αυτοί ημπορούν επίσης. & Σωκράτης. & Αλλά και οι βουλευταί,³⁰ ημπορούν και αυτοί; &Μέλητος. & Και οι βουλευταί ομοίως. & Σωκράτης. & Αλλ' ω Μέλητε, μήπως λοιπόν εκείνοι οπού συνέρχονται εις την Εκκλησίαν του λαού,³¹ οι Εκκλησιασταί, διαφθείρουν τους νέους; ή και εκείνοι όλοι είνε ομοίως ικανοί να κάμνουν αυτούς καλυτέρους; & Μέλητος. & Και εκείνοι είνε ομοίως ικανοί εις αυτό. & Σωκράτης. & Ως φαίνεται λοιπόν, όλοι οι Αθηναίοι ημπορούν να κάμουν τους νέους καλούς και αγαθούς, εκτός εμού, εγώ δε μόνος τους διαφθείρω. Αυτό εννοείς; & Μέλητος. & Μάλιστα. Αυτό ακριβώς εννοώ. & Σωκράτης & Με κρίνεις βέβαια ως ένα από τους πλέον δυστυχείς ανθρώπους. Αλλά σε παρακαλώ, απάντησον. Σου φαίνεται βεβαίως ότι το ίδιον είνε και όταν ομιλώμεν διά ίππους. Εκείνοι μεν οπού κάμουν αυτούς χρησιμωτέρους είνε όλος ο κόσμος, ένας δε μόνος είνε οπού τους διαφθείρει; ή όλως διόλου το εναντίον, ένας μεν μόνος υπάρχει, όστις είνε ικανός να κάμνη αυτούς χρησιμωτέρους, ή πολύ ολίγοι, εκείνοι οπού ονομάζονται ιππικοί, οι δε επίλοιποι άνθρωποι, εάν ίσα-ίσα καταγίνωνται με τους ίππους πάντοτε και μεταχειρίζωνται αυτούς εις χρήσιν των, τους διαφθείρουν; Δεν είνε έτσι, ω Μέλητε, και διά τους ίππους και δι' όλα τα άλλα ζώα; Βεβαιότατα αναμφιβόλως, κατ' εμέ, είτε συ και ο Άνυτος αρνηθήτε αυτό, είτε το παραδεχθήτε. Διότι πολύ μεγάλη ευτυχία και έκτακτον πλεονέκτημα θα ήτο διά τους νέους, αν αληθεία ένας μεν μόνος είνε ικανός να διαφθείρη αυτούς, καθώς συ λέγεις, οι δε λοιποί όλοι ημπορούσαν να τους ωφελούν και να τους κάμνουν χρηστοτέρους. Αλλ' όμως δεν είνε έτσι, ω Μέλητε. Διότι συ αρκετήν επίδειξιν έκαμες ειπών ότι έως τόρα ποτέ δεν εφρόντισες διά την εκπαίδευσιν των νέων και αδιστάκτως ομολογείς την αμέλειάν σου, ότι διόλου δεν έχεις μεριμνήσει διά τα ζητήματα αυτά, διά τα οποία εισάγεις εμέ εις δίκην.
پس میں درخواست کرتا ہوں، اب یہاں آؤ تم خود، اے میلیطس، سقراط نے کہا۔ کیا تم کسی اور بات کی اتنی فکر کرتے ہو جتنی اس بات کی کہ نوجوان زیادہ سے زیادہ نیک بنیں؟
میلیطس: یقینًا کسی اور بات کی نہیں
سُقراط: پس اب آؤ اور قاضیوں کو بتاؤ کہ وہ کون سا شخص ہے جو نوجوانوں کو بہتر بناتا ہے؟ یہ ظاہر ہے کہ تم اسے جانتے ہو، کیونکہ تمہیں ان معاملات کی فکر ہے۔ اس لیے کہ جب تم نے مجھے دریافت کر لیا ہے، جیسا کہ تم کہتے ہو، کہ میں نوجوانوں کو بگاڑتا ہوں، تو تم مجھے ان لوگوں کے سامنے لائے ہو اور میرے خلاف اسی فعل کی بنا پر الزام عائد کرتے ہو۔ لیکن اب آؤ اور اس شخص کا نام بھی بتاؤ جو نوجوانوں کو بہتر بناتا ہے، اور ججوں کے سامنے ظاہر کرو کہ وہ کون ہے۔ بولو۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔
دیکھتے ہو، اے میلیطس، کہ تم خاموش ہو، اور اس کا نام نہیں لے سکتے؟ اور پھر بھی کیا تمہیں یہ بات شرمناک نہیں لگتی، اور کیا یہ اس بات کی کافی دلیل نہیں جسے میں کہہ رہا ہوں، کہ تمہیں نوجوانوں کی تعلیم کی کوئی فکر ہی نہیں؟ لیکن بتاؤ، اے اچھے میلیطس، کون انہیں بہتر بناتا ہے؟
میلیطس: قوانین۔
سقراط: میں یہ نہیں پوچھ رہا، نیک بخت! بلکہ یہ پوچھ رہا ہوں کہ کون سا انسان، جو سب سے پہلے اسی چیز کو جانتا ہے جو تم نے کہی، یعنی قوانین کو، نوجوانوں کو بہتر بناتا ہے؟
میلیطس: یہاں موجود یہ قاضی، اے سقراط
سقراط: تم کیا کہہ رہے ہو، اے میلیطس؟ کیا یہ قاضی نوجوانوں کو تعلیم دینے اور انہیں بہتر بنانے کی صلاحیت رکھتے ہیں؟
میلیطس: ہاں، رکھتے ہیں۔
سقراط: کیا ان میں سے سب کے سب اس کے اہل ہیں، یا بعض اہل ہیں اور بعض نہیں؟
میلیطس: سب کے سب اہل ہیں۔
سقراط: واقعی، ہیراؔ کی قسم! تم نے تو ایک بڑی حیرت انگیز بات کہہ دی، اور یوں ایسے لوگوں کی بڑی کثرت دریافت کر لی جو نوجوانوں کو فائدہ پہنچا سکتے ہیں۔ لیکن پھر کیا یہ سننے والے سب لوگ بھی، جو ہمیں سن رہے ہیں، نوجوانوں کو بہتر بنا سکتے ہیں یا نہیں؟
میلیطس: یہ بھی کر سکتے ہیں۔
سقراط: اور کیا مجلس کے اراکین بھی یہ کام کر سکتے ہیں؟
میلیطس: ہاں، مجلس کے اراکین بھی اسی طرح۔
سقراط: اور اے میلیطس، کیا وہ لوگ جو عوامی مجلس میں جمع ہوتے ہیں، نوجوانوں کو بگاڑتے ہیں؟ یا وہ سب بھی اسی طرح انہیں بہتر بنانے کے اہل ہیں؟
میلیطس: وہ بھی اسی طرح اہل ہیں۔
سقراط: تو یوں معلوم ہوتا ہے کہ تمام ایتھنی نوجوانوں کو اچھا اور نیک بنا سکتے ہیں، میرے سوا، اور میں اکیلا ہی انہیں بگاڑتا ہوں۔ یہی تمہارا مطلب ہے؟
میلیطس: ہاں، یہی میرا مطلب ہے۔
سقراط: تم مجھے یقینًا سب سے زیادہ بدقسمت انسانوں میں شمار کرتے ہو۔ لیکن میں تم سے درخواست کرتا ہوں، جواب دو۔ کیا تمہیں یہ بات گھوڑوں کے بارے میں بھی ایسی ہی معلوم ہوتی ہے؟ کیا سب لوگ انہیں بہتر بناتے ہیں اور ایک ہی شخص انہیں بگاڑتا ہے؟ یا بالکل اس کے برعکس، ایک ہی شخص یا بہت تھوڑے لوگ ہوتے ہیں، جنہیں گھوڑوں کے ماہر کہا جاتا ہے، جو انہیں بہتر بناتے ہیں، اور باقی سب لوگ، اگر وہ گھوڑوں کے ساتھ مسلسل مشغول رہیں اور انہیں اپنے استعمال میں لائیں، تو انہیں بگاڑ دیتے ہیں؟
کیا ایسا ہی نہیں، اے میلیطس، گھوڑوں کے بارے میں اور تمام دوسرے جانوروں کے بارے میں؟ میرے نزدیک تو یہ بالکل یقینی اور غیر مشکوک بات ہے، چاہے تم اور اینیطس اس کا انکار کرو یا اسے تسلیم کرو۔ کیونکہ نوجوانوں کے لیے یہ بہت بڑی خوش بختی اور غیر معمولی فائدہ ہوتا، اگر واقعی ایک ہی شخص انہیں بگاڑنے کے قابل ہوتا، جیسا کہ تم کہتے ہو، اور باقی سب لوگ انہیں فائدہ پہنچا سکتے اور بہتر بنا سکتے۔ لیکن حقیقت یہ نہیں، اے میلیطس۔ کیونکہ تم نے یہ کہہ کر کہ اب تک تم نے کبھی نوجوانوں کی تعلیم کی فکر نہیں کی، کافی حد تک یہ ظاہر کر دیا ہے، اور بے جھجھک اپنی غفلت کا اعتراف کیا ہے، کہ تم نے ان امور کی بالکل پروا نہیں کی جن کے بارے میں تم مجھے عدالت میں لے آئے ہو۔
XIII. Ακόμη δε απάντησον, σε παρακαλώ, ω δι' αγάπην του Διός, Μέλητε, ποίον είνε καλύτερον, να κατοική κανείς μετά πολιτών εναρέτων ή μετά κακών και διεφθαρμένων; Απάντησον, φίλε μου, διότι δεν σε ερωτώ βεβαίως κανέν πράγμα δύσκολον. Δεν είνε αληθές ότι οι μεν κακοί άνθρωποι προξενούν κάποιον κακόν βέβαια εις εκείνους, οι οποίοι διαρκώς συνδιαιτώνται με αυτούς, οι δε ενάρετοι προξενούν κάποιον καλόν εις εκείνους, οι οποίοι πάντοτε με αυτούς συζώσι; & Μέλητος. & Μάλιστα. & Σωκράτης. & Υπάρχει λοιπόν κανείς άνθρωπος, όστις προτιμά να βλάπτεται μάλλον από εκείνους, με τους οποίους συνήθως συζή, παρά να ωφελήται; Απάντησόν μοι, αγαπητέ. Διότι ο νόμος ίσα-ίσα διατάσσει να απαντούν οι αντίδικοι ο ένας εις τον άλλον. Υπάρχει κανείς, ο οποίος προτιμά να βλάπτεται μάλλον παρά να ωφελήται; &Μέλητος. & Όχι βέβαια. Δεν υπάρχει. &Σωκράτης. & Έλα λοιπόν ειπέ μου τόρα. Εμένα με κατήγγειλες εδώ, διότι φρονείς ότι διαφθείρω τους νέους και κάμνω αυτούς χειροτέρους. Απάντησον όμως, τι από τα δύο, εκουσίως τους διαφθείρω ή ακουσίως; & Μέλητος. & Εκουσίως βεβαιότατα. & Σωκράτης. & Μα πώς, ω Μέλητε, συ οπού είσαι τόσον νέος, είσαι λοιπόν τόσον πολύ σοφώτερος από εμέ, οπού έχω τόσον γεροντικήν ηλικίαν, ώστε συ μεν γνωρίζεις ότι οι μεν κακοί άνθρωποι κάποιον κακόν βέβαια προξενούν εκάστοτε εις εκείνους, οι οποίοι συζώσι με αυτούς, οι δε ενάρετοι προξενούν εις αυτούς καλόν. Εγώ δε τη αληθεία εις τοσαύτην αμάθειαν κατήντησα, ώστε και τούτο ακόμη αγνοώ, ότι εάν κάμω κακόν κανένα άνθρωπον από εκείνους, οπού με συναναστρέφωνται, θα διακινδυνεύσω τότε να πάθω κάποιον κακόν από αυτόν, ώστε τούτο το τόσον μέγα κακόν εκουσίως το προξενώ εις τον εαυτόν μου, καθώς συ διατείνεσαι; Ως προς αυτά εγώ δεν πείθομαι εις σε, ω Μέλητε, νομίζω δε και κανείς άλλος άνθρωπος δεν θα πεισθή· αλλ' ή δεν διαφθείρω τους νέους ή εάν τους διαφθείρω, το κάμνω αυτό χωρίς να θέλω· ώστε συ βεβαίως και εις τας δύο περιπτώσεις ψεύδεσαι και συκοφαντείς. Εάν όμως χωρίς να θέλω διαφθείρω τους νέους, διά τα τοιαύτα εγκλήματα, ως γνωστόν, δεν υπάρχει νόμος δημοσία ν' απαγγέλλεται κατηγορία εναντίον μου, αλλ' αφ' ού με λάβουν κατά μέρος εκείνοι οπού έχουν το δικαίωμα εις τούτο, να παραστήσουν εις εμέ την πλάνην μου και να με συμβουλεύσουν. Διότι είνε φανερόν ότι, εάν με την συμβουλήν των αυτήν καλώς οδηγηθώ, θα παύσω να κάμνω αυτό, το οποίον βέβαια χωρίς να θέλω κάμνω. Συ όμως απέφυγες και δεν ηθέλησες να με πλησιάσης και να μου παραστήσης την πλάνην μου αυτήν, αλλά δημοσία με καταγγέλλεις εδώ εις το δικαστήριον, όπου ο νόμος διατάσσει να δικάζωνται εκείνοι, οι οποίοι έχουν ανάγκην τιμωρίας και ποινής, αλλ' όχι διδασκαλίας και παραινέσεως.
اب ذرا یہ بھی جواب دیجیے، میں آپ سے درخواست کرتا ہوں، اے بخُدا، اے میلیطس! بہتر کون سا ہے: یہ کہ انسان نیک شہریوں کے درمیان رہے یا برے اور فاسد لوگوں کے درمیان؟ جواب دیجیے، میرے دوست، کیونکہ میں آپ سے کوئی مشکل بات نہیں پوچھ رہا۔ کیا یہ درست نہیں کہ برے لوگ لازِمًا ان لوگوں کو نقصان پہنچاتے ہیں جو ہمیشہ ان کے ساتھ رہتے ہیں، اور نیک لوگ ان لوگوں کو فائدہ پہنچاتے ہیں جو ان کے ساتھ زندگی گزارتے ہیں؟
میلیطس: ہاں، بالکل۔
سقراط: تو کیا کوئی ایسا انسان ہے جو یہ پسند کرے کہ وہ ان لوگوں کی طرف سے نقصان اٹھائے جن کے ساتھ وہ رہتا ہے، بجائے اس کے کہ ان سے فائدہ حاصل کرے؟ جواب دیجیے، میرے عزیز، کیونکہ قانون صاف طور پر حکم دیتا ہے کہ فریقین ایک دوسرے کو جواب دیں۔ کیا کوئی ایسا شخص ہے جو فائدہ اٹھانے کے بجائے نقصان اٹھانا پسند کرے؟
میلیطس: نہیں، بالکل نہیں، ایسا کوئی نہیں۔
سقراط: تو اب مجھے یہ بتائیے۔ آپ نے یہاں میرے خلاف یہ شکایت درج کی ہے کہ میں نوجوانوں کو بگاڑتا ہوں اور انہیں بدتر بنا دیتا ہوں۔ اب یہ جواب دیجیے کہ میں انہیں جان بوجھ کر بگاڑتا ہوں یا انجانے میں؟
میلیطس: یقینًا جان بوجھ کر۔
سقراط: لیکن کیسے، اے میلیطس؟ آپ جو عمر میں مجھ سے اتنے چھوٹے ہیں، کیا آپ مجھ سے اس قدر زیادہ دانا ہیں، حالانکہ میں اس عمر کو پہنچ چکا ہوں، کہ آپ یہ جانتے ہیں کہ برے لوگ لازمًا ان لوگوں کو نقصان پہنچاتے ہیں جو ان کے ساتھ رہتے ہیں، اور نیک لوگ انہیں فائدہ دیتے ہیں، جب کہ میں اس قدر نادان ہو چکا ہوں کہ یہ بھی نہیں جانتا کہ اگر میں ان لوگوں میں سے کسی کو برا بنا دوں جن کے ساتھ میں اٹھتا بیٹھتا ہوں، تو مجھے خود بھی ان کی طرف سے کسی نقصان کا خطرہ ہوگا؟ اور اس کے باوجود، جیسا کہ آپ کہتے ہیں، میں یہ اتنا بڑا نقصان جان بوجھ کر اپنے ہی اوپر مسلط کرتا ہوں؟ ان باتوں میں، اے میلیطوس، میں آپ کی بات پر یقین نہیں کرتا، اور میرا خیال ہے کہ کوئی اور شخص بھی اس پر یقین نہیں کرے گا۔ یا تو میں نوجوانوں کو بگاڑتا ہی نہیں، یا اگر بگاڑتا ہوں تو انجانے میں۔ پس دونوں صورتوں میں آپ جھوٹ بولتے ہیں اور بہتان لگاتے ہیں۔ اور اگر میں انجانے میں نوجوانوں کو بگاڑتا ہوں تو ایسے معاملات میں، جیسا کہ سب جانتے ہیں، قانون یہ حکم نہیں دیتا کہ مجھ پر سرِعام مقدمہ چلایا جائے، بلکہ یہ کہ جنہیں اس کا حق حاصل ہے وہ مجھے الگ سے بلائیں، میری غلطی واضح کریں اور مجھے نصیحت کریں۔ کیونکہ یہ بات ظاہر ہے کہ اگر مجھے صحیح مشورے کے ذریعے درست راستے پر لایا جائے تو میں وہ کام چھوڑ دوں گا جو میں نادانستہ طور پر کرتا ہوں لیکن آپ نے مجھ سے بچنے کو ترجیح دی، آپ نے نہ تو میرے پاس آ کر مجھے میری غلطی سمجھائی اور نہ ہی مجھے نصیحت کی، بلکہ آپ نے مجھے یہاں عدالت میں سرِعام گھسیٹ لائے، جہاں قانون ان لوگوں کے لیے فیصلہ کرنے کا حکم دیتا ہے جو سزا اور تعزیر کے مستحق ہوں، نہ کہ ان کے لیے جو تعلیم اور اصلاح کے محتاج ہوں۔
XIV. Αλλ' όμως εκείνο το οποίον έλεγα εγώ, ω άνδρες Αθηναίοι, είνε φανερόν πλέον, ότι ο Μέλητος δι' αυτά τα ζητήματα δεν εφρόντισε ποτέ του, ούτε πολύ, ούτε ολίγον. Όμως απάντησόν μας τόρα, ω Μέλητε, με ποίον τρόπον εννοείς ότι εγώ διαφθείρω τους νέους; Αλλά διατί κάθημαι και σε ερωτώ, αφού είνε φανερώτατον βεβαίως ότι κατά το κατηγορητήριον οπού υπέγραψες εναντίον μου, λέγεις ότι εγώ διαφθείρω τους νέους διδάσκων αυτούς να μη πιστεύουν τους θεούς, τους οποίους η πόλις πιστεύει, αλλά άλλας νέας θεότητας; Δεν λέγεις ότι με την διδασκαλίαν μου αυτήν διαφθείρω τους νέους; &Μέλητος.& Βεβαιότατα τούτο ακριβώς λέγω. &Σωκράτης.& Εν ονόματι λοιπόν αυτών των ιδίων θεών, τους οποίους τόρα αναφέρομεν, σε εξορκίζω, ειπέ ολίγον σαφέστερον ακόμη, και δι' εμέ και διά τους δικαστάς αυτούς εδώ. Διότι εγώ δεν ημπορώ να εννοήσω καλά. Λέγεις ότι εγώ διδάσκω να πιστεύουν οι άνθρωποι ότι υπάρχουν κάποιοι θεοί· όθεν και εγώ ο ίδιος πιστεύω ότι υπάρχουν θεοί και δεν είμαι όλως διόλου άθεος, αλλά και δεν κατηγορούμαι ως ένοχος υπό την έποψιν ταύτην, όμως λέγεις ότι εγώ δεν πιστεύω εκείνους τους θεούς, τους οποίους η πόλις ακριβώς πιστεύει, αλλά άλλους διαφορετικούς, και αυτό είνε λοιπόν το έγκλημά μου, διά το οποίον με κατήγγειλες εις το δικαστήριον, ότι πιστεύω άλλους θεούς· ή λέγεις ότι εγώ όλως διόλου ούτε ο ίδιος πιστεύω θεούς και τους λοιπούς δε ανθρώπους διδάσκω αυτά; & Μέλητος. & Αυτά λέγω. Σε κατηγορώ ότι όλως διόλου δεν πιστεύεις εις κανένα θεόν. & Σωκράτης. & Ε, φίλτατε Μέλητε, προς ποίον σκοπόν τα λέγεις αυτά; Δεν πιστεύω λοιπόν ότι ούτε ο ήλιος, ούτε η σελήνη είνε θεοί, καθώς το πιστεύουν αυτό όλοι οι άνθρωποι; & Μέλητος. & Όχι, μα τον Δία, βεβαιότατα δεν πιστεύει αυτό, ω άνδρες δικασταί, αφού λέγει ότι ο μεν ήλιος είνε λίθος, η δε σελήνη γη. & Σωκράτης. & Μα, μήπως στοχάζεσαι ότι κατηγορείς τον Αναξαγόραν, καλέ Μέλητε; Και τόσον πολύ καταφρονείς λοιπόν αυτούς εδώ τους δικαστάς και νομίζεις ότι είνε τόσον άπειροι της φιλολογίας, ώστε να αγνοούν ότι τα βιβλία του Αναξαγόρου³² του Κλαζομενίου είνε γεμάτα από αυτάς τας δοξασίας; Μάλιστα και οι νέοι, ακόμη και αυτοί, από εμέ τα μανθάνουν — δεν είνε παράδοξον και αυτό να είπη ο Μέλητος — αυτά όμως είνε δυνατόν ενίοτε να τα αγοράσουν οι νέοι, το πολύ- πολύ, αντί μιας δραχμής, από την ορχήστραν του θεάτρου³³ και να εμπαίζουν τον Σωκράτην, εάν προσποιήται ότι αυτά είνε ιδικαί του θεωρίαι, και μάλιστα αφού αυτά καθ' εαυτά ταύτα είνε τόσον άτοπα και παράδοξα. Μα δι' αγάπην του Διός, κατ' αυτόν τον τρόπον λοιπόν σου φαίνομαι ότι δεν πιστεύω ότι υπάρχει κανένας θεός; Και επιμένεις εις αυτό; &Μέλητος.& Ναι, βεβαιότατα, μα τον Δία, δεν πιστεύεις εις κανένα Θεόν, όλως διόλου. & Σωκράτης. & Απίστευτα όντως πράγματα λέγεις, ω Μέλητε, και προπάντων απίστευτα και διά τον εαυτόν σου βεβαίως, ως μου φαίνεται. Διότι εις εμέ, ω άνδρες Αθηναίοι, αυτός εδώ ο Μέλητος φαίνεται ότι είνε πολύ υβριστής και καταφρονητής με έργον και με λόγον, και όλως διόλου από μεγάλην ύβριν και περιφρόνησιν και αυθάδειαν νεανικήν υπέβαλεν εναντίον μου αυτήν την κατηγορίαν. Διότι ομοιάζει με άνθρωπον ο οποίος συνέθεσεν έν αίνιγμα, θέλων να με δοκιμάση, άρα γε θα εννοήση ο Σωκράτης, ο σοφός δα εκείνος, ότι εγώ χαριεντίζομαι και ότι αντιφάσκω εις τον εαυτόν μου, λέγων εναντία πράγματα, ή θα εξαπατήσω αυτόν και τους άλλους, οπού με ακούουν; Διότι αυτός μου φαίνεται ότι εις το κατηγορητήριόν του αντιφάσκει λέγων τα εναντία αυτός ο ίδιος εις τον εαυτόν του, καθώς εάν ήθελεν είπει: «Είνε ένοχος ο Σωκράτης διότι δεν πιστεύει εις θεούς, αλλά διότι πιστεύει εις θεούς». Αλλ' όμως τη αληθεία αυτό είνε ίδιον ανθρώπου, ο οποίος θέλει να παίζη.
لیکن وہ بات جو میں کہہ رہا تھا، اے ایتھنز والو، اب بالکل واضح ہو چکی ہے کہ میلیطس نے ان معاملات کی کبھی پروا نہیں کی، نہ بہت، نہ تھوڑی۔ بہرحال، اب ہمیں جواب دو، اے میلیطس، کہ تم کس طرح یہ سمجھتے ہو کہ میں نوجوانوں کو بگاڑتا ہوں؟ مگر میں تم سے کیوں پوچھوں، جب یہ بات تو نہایت واضح ہے کہ اس فردِ جرم کے مطابق جس پر تم نے میرے خلاف دستخط کیے ہیں، تم کہتے ہو کہ میں نوجوانوں کو اس طرح بگاڑتا ہوں کہ انہیں یہ سکھاتا ہوں کہ وہ ان دیوتاؤں پر ایمان نہ رکھیں جن پر شہر ایمان رکھتا ہے، بلکہ نئی اور دوسری الٰہیات پر ایمان لائیں۔ کیا تم یہ نہیں کہتے کہ میں اپنی اسی تعلیم کے ذریعے نوجوانوں کو بگاڑتا ہوں؟
میلیطس: بالکل، میں یہی کہتا ہوں۔
سقراط: پس انہی دیوتاؤں کے نام پر جن کا ہم ابھی ذکر کر رہے ہیں، میں تم سے قسم دے کر کہتا ہوں کہ ذرا زیادہ وضاحت سے بات کہو، میرے لیے بھی اور یہاں موجود ججوں کے لیے بھی۔ کیونکہ میں اچھی طرح سمجھ نہیں پا رہا۔ کیا تم یہ کہتے ہو کہ میں لوگوں کو یہ سکھاتا ہوں کہ کچھ دیوتا موجود ہیں، لہٰذا میں خود بھی مانتا ہوں کہ دیوتا موجود ہیں اور میں ہرگز ملحد نہیں ہوں، اور اس پہلو سے مجھ پر کوئی الزام نہیں بنتا؛ لیکن تم یہ کہتے ہو کہ میں ان دیوتاؤں پر ایمان نہیں رکھتا جن پر شہر ایمان رکھتا ہے، بلکہ دوسرے اور مختلف دیوتاؤں پر ایمان رکھتا ہوں، اور یہی وہ الزام ہے جس کے تحت تم نے مجھے عدالت میں پیش کیا ہے، یعنی یہ کہ میں دوسرے دیوتاؤں پر ایمان رکھتا ہوں؟ یا یہ کہتے ہو کہ میں خود سرے سے کسی بھی دیوتا پر ایمان نہیں رکھتا اور دوسروں کو بھی یہی سکھاتا ہوں؟
میلیطس: میں یہی کہتا ہوں۔ میں تم پر الزام لگاتا ہوں کہ تم بالکل کسی بھی دیوتا پر ایمان نہیں رکھتے۔
سقراط: اے عزیز میلیطس، یہ تم کس مقصد کے لیے کہہ رہے ہو؟ تو کیا میں یہ بھی نہیں مانتا کہ سورج اور چاند دیوتا ہیں، جیسا کہ سب لوگ مانتے ہیں؟
میلیطس: نہیں، زیوس کی قسم! یہ بالکل نہیں مانتا، اے معزز جج صاحبو، کیونکہ یہ کہتا ہے کہ سورج ایک پتھر ہے اور چاند زمین ہے۔
سقراط: کیا تم یہ سمجھتے ہو کہ تم انکساغوراس پر الزام لگا رہے ہو، اے میلیطس؟ اور کیا تم ان ججوں کی اتنی توہین کرتے ہو اور انہیں ادب و فلسفہ سے اتنا ناواقف سمجھتے ہو کہ وہ یہ نہ جانتے ہوں کہ انکساغوراسِ کلاذومینی کی کتابیں ان ہی نظریات سے بھری ہوئی ہیں؟ بلکہ نوجوان یہ باتیں مجھ سے نہیں سیکھتے اور یہ کہنا بھی میلیطس کی طرف سے عجیب ہے بلکہ وہ ان باتوں کو کبھی کبھی ایک دراخمہ کے عوض تھیٹر کے چبوترے سے خرید سکتے ہیں، اور پھر سُقراط کا مذاق اڑا سکتے ہیں اگر وہ یہ ظاہر کرے کہ یہ خیالات اس کے اپنے ہیں، خُصُوصًا جبکہ یہ نظریات بذاتِ خود اتنے عجیب اور غیر معمولی ہیں۔ تو زیوس کے نام پر بتاؤ، کیا اسی طریقے سے تمہیں یہ دکھائی دیتا ہے کہ میں کسی بھی دیوتا کے وجود پر ایمان نہیں رکھتا؟ اور کیا تم اسی بات پر اصرار کرتے ہو؟
میلیطس: ہاں، بالکل، زیوس کی قسم، تم کسی بھی دیوتا پر ایمان نہیں رکھتے، بالکل بھی نہیں۔
سقراط: واقعی تم نہایت ناقابلِ یقین باتیں کہتے ہو، اے میلیطس، اور سب سے بڑھ کر اپنے ہی لیے ناقابلِ یقین، جیسا کہ مجھے دکھائی دیتا ہے۔ کیونکہ اے ایتھنز والو، یہ میلیطس مجھے ایسا شخص معلوم ہوتا ہے جو اپنے قول و فعل دونوں میں نہایت گستاخ اور حقیر ہے، اور محض شدید گستاخی، حقارت اور نوجوانانہ جسارت کے باعث اس نے میرے خلاف یہ الزام دائر کیا ہے۔ کیونکہ وہ ایسے شخص کی مانند ہے جس نے ایک معما گھڑا ہو، تاکہ مجھے آزما سکے کہ آیا سقراط وہی نام نہاد دانا سمجھ پائے گا کہ میں مذاق کر رہا ہوں اور خود اپنی باتوں میں تضاد کر رہا ہوں، یا میں اسے اور ان لوگوں کو جو مجھے سن رہے ہیں، دھوکا دے دوں گا۔ کیونکہ مجھے یوں لگتا ہے کہ اس نے اپنی فردِ جرم میں خود اپنے ہی ساتھ تضاد کیا ہے، گویا وہ کہہ رہا ہو ”سقراط اس لیے مجرم ہے کہ وہ دیوتاؤں پر ایمان نہیں رکھتا، اور اس لیے بھی کہ وہ دیوتاؤں پر ایمان رکھتا ہے“۔ لیکن حقیقت میں یہ طرزِ عمل اسی شخص کا ہوتا ہے جو محض تفریح کرنا چاہتا ہو۔
XV. Εξετάσατε λοιπόν μετ' εμού, σας παρακαλώ, ω άνδρες, τον τρόπον, με τον οποίον φαίνεται ότι αυτός λέγει τα εναντία εις τον εαυτόν του. Συ δε, ω Μέλητε, απάντησον εις ημάς. Σεις δε, ω άνδρες, — διά το οποίον ίσα-ίσα και εις την αρχήν του λόγου μου σας παρεκάλεσα — ενθυμείσθε να μη οργίζεσθε εναντίον μου, αν ομιλώ κατά τον συνήθη εις εμέ διαλεκτικόν τρόπον. Απάντησον, ω Μέλητε. Υπάρχει κανείς άνθρωπος, όστις πιστεύει μεν ότι υπάρχουν ανθρώπινα πράγματα, δεν πιστεύει δε ότι υπάρχουν και άνθρωποι;³⁴... Διατάξατε, ω άνδρες, αυτόν να απαντά, εις τας ερωτήσεις μου, και να μη κάμνη τόσον θόρυβον. Υπάρχει κανείς άνθρωπος, όστις δεν πιστεύει μεν ότι υπάρχουν ίπποι, πιστεύει όμως ότι υπάρχουν κανονισμοί προς άσκησιν των ίππων; Ή αυλητάς μεν δεν πιστεύει κανείς, αυλητικάς δε μελωδίας πιστεύει;³⁵... Δεν υπάρχει, ω εξοχώτατε Μέλητε. Αφού συ δεν θέλεις να απαντήσης, απαντώ εγώ διά σε και τους άλλους αυτούς εδώ, δικαστάς και ακροατάς. Αλλά τουλάχιστον απάντησον εις αυτό το κατόπιν. Είνε κανένας άνθρωπος, ο οποίος πιστεύει μεν ότι υπάρχουν θεία πράγματα, θεοί δε δεν πιστεύει ότι υπάρχουν; & Μέλητος. & Δεν είνε βεβαίως. & Σωκράτης. & Πόσον με ευχαρίστησες, διότι μόλις τέλος πάντων απήντησες, αφού σε εξηνάγκασαν οι δικασταί. Λοιπόν ομολογείς ότι εγώ δαιμόνια μεν πράγματα και πιστεύω ότι υπάρχουν και διδάσκω τούτο, είτε βεβαίως νέα, είτε παλαιά, αλλ' όμως δαιμόνια πράγματα βεβαιότατα πιστεύω κατά την ομολογίαν σου, και τούτο μάλιστα ενόρκως διεβεβαίωσες εις την ανάκρισιν· εάν δε πιστεύω ότι υπάρχουν πράγματα δαιμόνια, ανάγκη πάσα είνε βεβαίως, κατ' εμέ, να πιστεύω ότι υπάρχουν και δαίμονες. Δεν είνε έτσι; Βεβαιότατα έτσι είνε. Διότι, σε εκλαμβάνω ότι ομολογείς τούτο, αφού δεν απαντάς. Αλλ' αυτοί οι δαίμονες δεν πιστεύομεν ότι είνε ή θεοί βεβαίως, ή παίδες θεών; Συμφωνείς εις αυτό ή όχι; & Μέλητος. & Μάλιστα, συμφωνώ. & Σωκράτης. & Λοιπόν εάν τωόντι πιστεύω εις δαίμονας, καθώς συ ομολογείς, εάν μεν οι δαίμονες είνε κάποιοι θεοί, της πόλεως ή άλλοι, τότε τούτο, το να λέγης ότι εγώ πιστεύω ότι δεν υπάρχουν θεοί και πάλιν ότι πιστεύω ότι υπάρχουν, αφού βεβαίως πιστεύω ότι υπάρχουν δαίμονες, φανερόνει εκείνο οπού εγώ έλεγον, ότι δηλαδή συ προτείνεις αίνιγμα και χαριεντίζεσαι. Εάν δε πάλιν οι δαίμονες είνε παίδες θεών, κάποιοι νόθοι παίδες, αν προτιμάς, ή εκ νυμφών, ή έκ τινων άλλων θνητών γεννηθέντες, εκ των οποίων, ως γνωστόν, λέγονται ότι εγεννήθησαν, ποίος άνθρωπος θα επίστευεν ότι θεών μεν παίδες υπάρχουν, θεοί δε δεν υπάρχουν; Διότι επίσης παράλογον ήθελεν είνε καθώς εάν επίστευε κανείς απαράλλακτα ότι παίδες μεν, γεννηθέντες από ίππους και όνους υπάρχουν, οι ημίονοι, ίπποι δε και όνοι ότι δεν υπάρχουν. Αλλ' ω Μέλητε, εξάπαντος συ υπέβαλες αυτήν την κατηγορίαν εναντίον μου, διότι ήθελες να με δοκιμάσης με αυτά, ή διότι δεν είχες κανέν αληθινόν έγκλημα, διά το οποίον να με εγκαλέσης εις το δικαστήριον. Με κανέν δε μέσον ποτέ δεν θα δυνηθής να πείσης κανένα άνθρωπον, ο οποίος έχει και ολίγην φρόνησιν, ότι ο αυτός, άνθρωπος αρμόζει να πιστεύη ότι υπάρχουν δαιμόνια και θεία πράγματα και πάλιν ο αυτός να μη πιστεύη ούτε εις δαίμονας, ούτε εις θεούς, ούτε εις ήρωας.
پس میرے ساتھ مل کر اس بات کا جائزہ لو، میں تم سے درخواست کرتا ہوں، اے حضرات، کہ یہ شخص کس طرح خود اپنے ہی خلاف بات کرتا نظر آتا ہے۔ اور تم، اے میلیطس، ہمیں جواب دو۔ اور تم، اے حضرات اسی لیے میں نے اپنی تقریر کے آغاز ہی میں تم سے درخواست کی تھی مجھ پر غصہ نہ کرنا اگر میں اپنے معمول کے جدلی انداز میں گفتگو کروں۔ جواب دو، اے میلیطوس۔ کیا کوئی ایسا انسان ہے جو انسانی امور کے وجود پر تو یقین رکھتا ہو، مگر انسانوں کے وجود پر یقین نہ رکھتا ہو؟ … اے حضرات، اسے حکم دو کہ میرے سوالوں کا جواب دے اور اتنا شور نہ مچائے۔ کیا کوئی ایسا انسان ہے جو گھوڑوں کے وجود پر تو یقین نہ رکھتا ہو، مگر گھوڑوں کی تربیت کے قواعد کے وجود پر یقین رکھتا ہو؟ یا کیا کوئی ایسا ہے جو بانسری نوازوں پر یقین نہ رکھتا ہو، مگر بانسری کی دھنوں پر یقین رکھتا ہو؟ … ایسا کوئی نہیں، اے معزز میلیطس۔ چونکہ تم جواب دینا نہیں چاہتے، اس لیے میں تمہاری طرف سے اور ان سب حاضر ججوں اور سامعین کی طرف سے خود جواب دیتا ہوں۔ لیکن کم از کم اس اگلے سوال کا جواب دو۔ کیا کوئی ایسا انسان ہے جو الٰہی امور کے وجود پر تو یقین رکھتا ہو، مگر خداؤں کے وجود پر یقین نہ رکھتا ہو؟
میلیطس: نہیں، ایسا ہرگز نہیں۔
سقراط: تم نے مجھے بہت خوش کیا، کیونکہ آخرکار تم نے جواب دے ہی دیا، قاضیوں کے مجبور کرنے کے بعد۔ پس تم یہ تسلیم کرتے ہو کہ میں الٰہی امور پر یقین رکھتا ہوں اور ان کے وجود کی تعلیم دیتا ہوں، خواہ وہ نئے ہوں یا پرانے، لیکن بہرحال الٰہی امور پر یقین رکھتا ہوں، جیسا کہ تم نے خود اقرار کیا، اور یہ تم نے تفتیش کے دوران قسم کھا کر کہا۔ اور اگر میں الٰہی امور کے وجود پر یقین رکھتا ہوں تو لازمًا، میرے نزدیک، مجھے دیوتاؤں کے وجود پر بھی یقین رکھنا ہوگا۔ کیا ایسا نہیں؟ یقینًا ایسا ہی ہے۔ کیونکہ میں یہ سمجھتا ہوں کہ تم اس کا اقرار کرتے ہو، چونکہ تم جواب نہیں دیتے۔ اور کیا ہم یہ نہیں مانتے کہ دیوتا یا تو خود خدا ہوتے ہیں، یا خداؤں کی اولاد؟ تم اس پر متفق ہو یا نہیں؟
میلیطس: ہاں، میں متفق ہوں۔
سقراط: پس اگر واقعی میں دیوتاؤں پر یقین رکھتا ہوں، جیسا کہ تم اقرار کرتے ہو، تو اگر دیوتا خدا ہوں چاہے شہری خداؤں میں سے ہوں یا کسی اور قسم کے تو یہ کہنا کہ میں خداؤں کے وجود پر یقین نہیں رکھتا، اور پھر یہ کہنا کہ میں ان کے وجود پر یقین رکھتا ہوں، اس لیے کہ میں دیوتاؤں پر یقین رکھتا ہوں، اسی بات کو ظاہر کرتا ہے جو میں کہہ رہا تھا: کہ تم ایک معما پیش کر رہے ہو اور مذاق کر رہے ہو۔ اور اگر دیوتا خداؤں کی اولاد ہوں، خواہ ناجائز اولاد کہہ لو، یا پریوں سے، یا کسی اور فانی سے پیدا ہوئے ہوں، جیسا کہ ان کے بارے میں کہا جاتا ہے، تو کون سا انسان یہ مانے گا کہ خداؤں کی اولاد تو موجود ہے، مگر خدا موجود نہیں؟ کیونکہ یہ بھی اتنا ہی غیرمعقول ہوگا جیسے کوئی یہ مانے کہ گھوڑوں اور گدھوں سے پیدا ہونے والے بچے "خچر" تو موجود ہیں، مگر گھوڑے اور گدھے موجود نہیں۔ پس اے میلیطس، تم نے یہ الزام مجھ پر ضرور اسی لیے لگایا ہے کہ یا تو تم مجھے ان باتوں سے آزمانا چاہتے تھے، یا پھر اس لیے کہ تمہارے پاس کوئی حقیقی الزام ہی نہ تھا جس کی بنیاد پر مجھے عدالت میں گھسیٹتے اور تم کسی بھی طریقے سے کبھی کسی ایسے انسان کو قائل نہیں کر سکو گے جس میں ذرا سی بھی عقل ہو، کہ ایک ہی شخص بیک وقت دَیْمونی اور الٰہی امور کے وجود پر یقین رکھے اور پھر خود اسی وقت نہ دیوتاؤں پر یقین رکھے، نہ خداؤں پر، نہ ہی سورماؤں پر۔
XVI. Αλλ', ω άνδρες Αθηναίοι, ότι μεν εγώ δεν είμαι ένοχος κατά το κατηγορητήριον του Μελήτου, τούτο μου φαίνεται ότι δεν έχει ανάγκην μακροτέρας απολογίας, αλλ' είνε αρκετά και ταύτα, τα οποία είπον. Εκείνο δε, διά το οποίον ωμίλησα και προηγουμένως, ότι επί πολύν χρόνον και εκ μέρους πολλών ανθρώπων εγεννήθη μίσος εναντίον μου, πολύ καλά γνωρίζετε ότι είνε αληθές. Και αυτό είνε οπού θα με νικήση και θα καταδικασθώ, εάν βέβαια νικήση, όχι ο Μέλητος, ουδέ ο Άνυτος, αλλ' η κακή περί εμού υπόληψις του πλήθους και ο φθόνος, τα οποία, ως γνωστόν, έγιναν αιτία να απολεσθώσι και άλλοι πολλοί ενάρετοι άνδρες, νομίζω δε ότι και άλλους ακόμη εις το μέλλον αυτά θα εξαφανίσουν. Δεν είνε δε κανείς κίνδυνος μήπως το κακόν αυτό της συκοφαντίας και του μίσους δεν ήθελεν αυξήσει περισσότερον, αλλ' ήθελε ποτέ σταματήσει εις εμέ και καθησυχάσει. Αλλ' ίσως βέβαια ήθελεν είπει κανείς· Δεν αισχύνεσαι λοιπόν, ω Σώκρατες, διότι μετήλθες τοιούτον επάγγελμα, από το οποίον κινδυνεύεις σήμερον δα να αποθάνης; Εγώ όμως ήθελον τον αντικρούσει με μίαν πολύ δικαίαν απάντησιν, ότι δεν ομιλείς ορθώς, ω άνθρωπε, εάν νομίζης ότι πρέπει να λογαριάζη κίνδυνον ζωής ή θανάτου άνθρωπος, ο οποίος έχει, έστω και παραμικράν αξίαν, και να μη στοχάζεται εις όλας τας πράξεις του εκείνο μόνον, αν είνε δίκαια ή άδικα όσα πράττει, και αν ταύτα είνε έργα χρηστού ανθρώπου ή κακού. Αλλέως, κατά την έννοιαν του ιδικού σου τουλάχιστον λόγου, ήθελον είνε φαύλοι όσοι από τους ημιθέους απέθανον εις την Τροίαν και οι λοιποί ήρωες και μάλιστα ο υιός της Θέτιδος, ο οποίος διά να αποφύγη το αίσχος, τόσον πολύ κατεφρόνησε τον κίνδυνον της ζωής του, ώστε, όταν η μήτηρ του, η οποία ήτο θεά, είδεν ότι αυτός εδείκνυε μεγάλην ανυπομονησίαν να φονεύση τον Έκτορα, ούτω περίπου ωμίλησε προς αυτόν, καθ' όσον εγώ τουλάχιστον ενθυμούμαι: Ω υιέ μου, αν λάβης εκδίκησιν διά τον φόνον του φίλου σου Πατρόκλου, και φονεύσης τον Έκτορα, συ ο ίδιος θα αποθάνης τότε, «διότι ευθύς αμέσως, του λέγει, μετά τον Έκτορα ο θάνατός σου είνε έτοιμος». Εκείνος αφού ήκουσε ταύτα, τον μεν θάνατον και τον κίνδυνον περιεφρόνησεν, επειδή δε πολύ περισσότερον εφοβήθη το να ζη δειλός ων και να μη δύναται να εκδικήται υπέρ των φίλων του, «Είθε παρευθύς να αποθάνω,³⁶ ανέκραξεν, αφού τιμωρήσω εκείνον, όστις με ηδίκησε φονεύσας τον Πάτροκλον, διά να μη απομείνω εδώ εις την Τροίαν καταγέλαστος, καθήμενος πλησίον εις τα καμπυλόπρυμνα πλοία μου, άχρηστον βάρος της γης».³⁷ Μήπως νομίζεις ότι αυτός έδωσε καμμίαν σημασίαν εις τον θάνατον και τον κίνδυνον της ζωής του; Όχι. Διότι έτσι είνε αληθώς, ω άνδρες Αθηναίοι. Εις οποιανδήποτε θέσιν και αν τάξη κανείς τον εαυτόν του, ή κατ' εκλογήν του διότι έχει πεποίθησιν ότι είνε πολύ τιμητική δι' αυτόν η θέσις εκείνη, ή διότι διετάχθη υπό τινος εκ των στρατηγών του να λάβη την θέσιν εκείνην, εκεί χρεωστεί, κατά την κρίσιν μου, να μείνη αυτός ακλόνητος και να κινδυνεύση την ζωήν του, χωρίς να λογαριάζη κανέν, μήτε τον θάνατον, μήτε άλλο τι πλέον φοβερώτερον ακόμη, απέναντι της ατιμίας.
اے ایتھنز کے مردو! یہ بات کہ میں میلیطس کے الزام نامے کے مطابق مجرم نہیں ہوں، میرے نزدیک کسی طویل صفائی کی محتاج نہیں، بلکہ جو کچھ میں نے کہہ دیا وہی کافی ہے۔ مگر وہ بات جس کا میں نے پہلے بھی ذکر کیا تھا کہ ایک طویل مدت سے اور بہت سے لوگوں کی طرف سے میرے خلاف عداوت پیدا ہو چکی ہے، تم خوب جانتے ہو کہ وہ سچ ہے۔ اور یہی وہ چیز ہے جو مجھے شکست دے گی اور جس کے باعث میں سزا پاؤں گا، اگر واقعی سزا ہوئی تو، نہ میلیطس کے سبب، نہ انیطوس کے سبب، بلکہ عوام کی میرے بارے میں بدگمانی اور حسد کے سبب؛ اور یہی وہ چیزیں ہیں جنہوں نے، جیسا کہ معلوم ہے، پہلے بھی بہت سے نیک انسانوں کو ہلاک کیا ہے، اور میرا گمان ہے کہ آئندہ بھی بہت سے لوگوں کو ہلاک کریں گی۔ اس بات کا کوئی خطرہ نہیں کہ یہ برائی، یعنی بہتان اور عداوت، میرے پاس آ کر رک جائے یا مجھ پر ختم ہو جائے۔ شاید کوئی یہ کہے: اے سقراط! کیا تجھے شرم نہیں آتی کہ تو نے ایسا پیشہ اختیار کیا جس کے سبب آج تجھے مرنے کا خطرہ لاحق ہے؟ مگر میں اس کے جواب میں ایک نہایت درست بات کہوں گا کہ تم ٹھیک نہیں کہتے، اے شخص، اگر تم یہ سمجھتے ہو کہ جس انسان میں ذرا سی بھی قدر و قیمت ہو، اسے اپنی زندگی یا موت کے خطرے کو سامنے رکھ کر عمل کرنا چاہیے، اور یہ نہ دیکھنا چاہیے کہ اس کے کام عادلانہ ہیں یا ظالمانہ، اور یہ کہ وہ اچھے انسان کے کام ہیں یا برے انسان کے۔ ورنہ تمہارے اسی قول کے مطابق تو وہ سب نیم دیوتا اور دوسرے سورما بھی برے ٹھہرتے ہیں جو ٹروا میں مارے گئے، خصوصًا طیطس کا بیٹا، جس نے رسوائی سے بچنے کے لیے اپنی جان کے خطرے کو اس قدر حقیر سمجھا کہ جب اس کی ماں، جو ایک دیوی تھی، نے دیکھا کہ وہ ہیکٹر کو قتل کرنے کے لیے بے چین ہے تو اس نے تقریبًا یوں کہا، جتنا مجھے یاد ہے کہ: اے میرے بیٹے! اگر تو اپنے دوست پیطروقلوس کے قتل کا بدلہ لے گا اور ہیکٹر کو مار ڈالے گا تو اس کے فورًا بعد تو خود مر جائے گا، کیونکہ ہیکٹر کے بعد تیرا مرنا مقدر ہے۔ یہ سن کر اس نے موت اور زندگی کے خطرے کو حقیر جانا، اور اس بات سے کہیں زیادہ ڈرا کہ وہ بزدل بن کر زندہ رہے اور اپنے دوستوں کا بدلہ نہ لے سکے۔ اس نے پکار کر کہا: کاش میں فورًا مر جاؤں، اس شخص کو سزا دینے کے بعد جس نے پیطروقلوس کو قتل کر کے مجھ پر ظلم کیا، تاکہ میں یہاں ٹروا میں اپنی خمیدہ ناکوں والی کشتیوں کے پاس بیٹھا ہوا زمین پر ایک بے کار بوجھ بن کر مذاق نہ بنوں۔ کیا تم سمجھتے ہو کہ اس نے موت اور جان کے خطرے کو کوئی اہمیت دی؟ ہرگز نہیں۔ کیونکہ حقیقت یہی ہے، اے ایتھنز کے مردو! کہ جس مقام پر بھی کوئی شخص خود کو رکھے چاہے اس نے خود اس مقام کو اس یقین کے ساتھ اختیار کیا ہو کہ وہ اس کے لیے باعزت ہے، یا اسے اپنے کسی سردار کی طرف سے وہاں کھڑے ہونے کا حکم دیا گیا ہو وہیں اسے، میری رائے میں، ثابت قدم رہنا چاہیے اور اپنی جان کو خطرے میں ڈالنا چاہیے، اور کسی چیز کا حساب نہیں کرنا چاہیے، نہ موت کا، نہ کسی اور اس سے بھی زیادہ خوفناک چیز کا، جب معاملہ بے عزتی کے مقابلے میں ہو۔
XVII. Παράδοξα δε βεβαίως ήθελον πράξει εγώ, ω άνδρες Αθηναίοι, εάν, όταν μεν οι στρατηγοί, τους οποίους σεις εξελέξατε να είνε αρχηγοί μου, με έταττον εις την Ποτείδαιαν και εις την Αμφίπολιν και εις το Δήλιον,³⁸ τότε μεν έμενον όπου εκείνοι με έταξαν, καθώς και κάθε άλλος, και εκινδύνευον να αποθάνω, τώρα δε ότε ο θεός με έταξε, καθώς εγώ έκρινα και εστοχάσθην, ότι πρέπει να ζω ενασχολούμενος με την φιλοσοφίαν και εξετάζων τον εαυτόν μου και τους άλλους ανθρώπους, εδώ διά τον φόβον του θανάτου ή κανενός άλλου κακού, ήθελον εγκαταλίπει αυτήν την θέσιν. Φοβερόν δε βεβαίως ήθελεν είνε τούτο, και αληθώς τότε δικαίως ημπορούσε να με καταγγείλω κανείς εις το δικαστήριον, διότι δεν πιστεύω ότι υπάρχουσι θεοί, επειδή απειθώ εις τον χρησμόν και φοβούμαι τον θάνατον και νομίζω ότι είμαι σοφός, ενώ δεν είμαι. Διότι το να φοβήται βεβαίως κανείς τον θάνατον, ω άνδρες, ουδέν άλλο είνε παρά να πιστεύη ότι είνε σοφός, ενώ δεν είνε διότι τούτο σημαίνει ότι γνωρίζει εκείνα, τα οποία δεν γνωρίζει. Διότι κανείς δεν γνωρίζει αν ο θάνατος δεν τυχαίνη να είνε διά τον άνθρωπον το μέγιστον από όλα τα καλά, τον φοβούνται, δε, ως εάν εγνώριζαν με βεβαιότητα ότι είνε το μέγιστον από τα κακά. Και όμως τούτο, το να φοβήται κανείς τον θάνατον, πώς δεν είνε πολύ επαίσχυντος αμάθεια, η οποία εκ τούτου διακρίνεται, ώστε να πιστεύη κανείς ότι γνωρίζει όσα δεν γνωρίζει; Εγώ δε, ω άνδρες, ως προς τούτο και ενταύθα ίσως διαφέρω από όλους τους άλλους ανθρώπους, και αν, καθώς δα είπεν ο Απόλλων, ήθελον είπει ότι εγώ είμαι σοφώτερος από τους άλλους εις κάποιον πράγμα, κατά τούτο ήθελον είπει ότι είμαι σοφώτερος, ότι καθώς δεν γνωρίζω όσον είνε αρκετόν περί του Άδου και της εν αυτώ καταστάσεως των ψυχών, ούτω και πιστεύω ότι δεν γνωρίζω. Το δε να πράττη κανείς αδικίας ή να απειθή εις εκείνον ο οποίος είνε καλύτερός του και ανώτερός του, είτε θεός είνε αυτός είτε άνθρωπος, ότι είνε πολύ βλαβερόν και πολύ επαίσχυντον, τούτο το γνωρίζω. Ποτέ λοιπόν δεν θα φοβηθώ, ούτε θα θελήσω να υπεκφύγω τα κακά, τα οποία δεν γνωρίζω ότι είνε κακά, και τα οποία ίσως τυχαίνει να είνε τωόντι καλά, αλλά θα φοβηθώ και θα υπεκφύγω μάλλον τα κακά, τα οποία γνωρίζω ότι είνε όντως κακά. Ώστε και εάν σεις τόρα με αθωώσετε, χωρίς να δώσετε πίστιν εις την κατηγορίαν του Ανύτου, ο οποίος είπεν ή ότι δεν έπρεπεν όλως διόλου εγώ να καταγγελθώ εις το δικαστήριον, ή, αφού κατηγγέλθην, ότι δεν είνε δυνατόν να μη με καταδικάση εις θάνατον, διότι είπε προς υμάς ότι, αν αθωωθώ, όλα τα τέκνα σας πλέον, εάν ήθελαν εφαρμόζει όσα διδάσκει ο Σωκράτης, όλως διόλου θα διαφθαρούν — εάν λοιπόν ηθέλετε με αθωώσει τόρα και αθωόνοντές με ηθέλετε μου ειπεί, αποβλέποντες εις αυτά, ω Σώκρατες, τόρα μεν δεν θα δώσωμεν πίστιν εις όσα είπε κατά σου ο Άνυτος, αλλά σε κηρύττομεν αθώον, υπό τον όρον όμως τούτον, να μη ενασχολήσαι διόλου πλέον με αυτά τα ζητήματα, μήτε να καταγίνεσαι με την φιλοσοφίαν· εάν όμως και πάλιν ήθελες υποπέσει εις το ίδιον παράπτωμα, και ήθελες ανακαλυφθή, θα καταδικασθής εις θάνατον. Εάν λοιπόν, καθώς είπον, υπό τους όρους τούτους ηθέλετε με απολύσει, θα σας έλεγον, ότι, εγώ, ω άνδρες Αθηναίοι, σας εκτιμώ και σας αγαπώ, αλλά θα πεισθώ περισσότερον εις τον θεόν των Δελφών παρά εις σας, και ενόσω ζω και έχω δυνάμεις, δεν θα παύσω να ενασχολούμαι με την φιλοσοφίαν και να σας συμβουλεύω πάντοτε και να υποδεικνύω εις οιονδήποτε από σας εκείνα, οπού συνηθίζω πάντοτε, ότι, ω καλώτατε άνθρωπε, πώς, αφού είσαι Αθηναίος και πολίτης της πλέον μεγάλης πόλεως και επισημοτάτης και διά την σοφίαν της και διά την ισχύν της, διά πλούτον μεν δεν εντρέπεσαι να φροντίζης πώς να συνάξης όσον το δυνατόν περισσότερον και πώς να αποκτήσης δόξαν και τιμάς, αμελείς δε διά τους θησαυρούς της φρονήσεως και της αληθείας και δεν εργάζεσαι διά την ψυχήν σου πώς να γείνη όσον το δυνατόν χρηστοτάτη; Και αν κανείς το αρνηθή αυτό, και είπη ότι φροντίζει διά την ψυχήν του, δεν θα τον αφήσω αμέσως, αρκεσθείς εις την ομολογίαν του αυτήν, ουδέ θα απομακρυνθώ από πλησίον του, αλλά θα του υποβάλω διαφόρους ερωτήσεις και θα τον εξετάσω με ακρίβειαν και θα τον εξελέγξω, και αν μου φανή ότι αληθώς δεν έχει καμμίαν αρετήν και ικανότητα, αλλά φαντάζεται ότι έχει, θα τον ονειδίσω τότε και θα του είπω ότι εις μεν τα σπουδαιότατα πράγματα δίδει πολύ ελαχίστην προσοχήν, τα δε τόσον ευτελή και ανάξια λόγου πολύ εκτιμά. Με αυτόν τον τρόπον θα ομιλήσω και εις νέον και εις γέροντα, με τον οποίον ήθελον ανοίξει συζήτησιν, και εις ξένον και εις συμπολίτην μου, αλλά πολύ περισσότερον εις τους συμπολίτας μου, καθόσον μου είσθε σεις οικειότεροι ως προς την καταγωγήν. Διότι — γνωρίζετέ το καλά — αυτά μου τα παραγγέλλει ο θεός να τα κάμνω. Και εγώ στοχάζομαι ότι έως τόρα κανέν καλόν μεγαλύτερον δεν απέλαυσεν η πόλις σας, παρά την ιδικήν μου εις τον θεόν ακατάπαυστον αυτήν υπηρεσίαν. Διότι εγώ περιέρχομαι την πόλιν σας, χωρίς να καταγίνωμαι εις τίποτε άλλο, παρά να προσπαθώ να σας πείσω, νέους και γέροντας, ότι δεν πρέπει μήτε διά το σώμα σας να φροντίζετε, μήτε διά τα πλούτη και όλα τα λοιπά πράγματα πρωτύτερα από την ψυχήν σας, και μήτε τόσον πολύ όσον διά την ψυχήν σας, πώς να γείνη αύτη όσον το δυνατόν αρίστη· διότι δεν θα παύσω να σας λέγω ότι η αρετή δεν γίνεται από τα χρήματα, αλλά, το εναντίον, από την αρετήν τα χρήματα και τα λοιπά όλα, όσα είνε καλά και ωφέλιμα εις τους ανθρώπους και ιδιωτικώς και κοινώς. Εάν μεν λοιπόν με τας ομιλίας μου αυτάς διαφθείρω τους νέους, αυτά θα ήσαν βλαβερά και δηλητηριώδη· εάν όμως κανείς διατείνεται ότι εγώ λέγω άλλα και όχι αυτά, αυτός σας εξαπατά λέγων ψεύματα. Διά τούτο λοιπόν θα έλεγον, ω άνδρες Αθηναίοι, ή πεισθήτε εις τον Άνυτον ή όχι, και ή αθωώσατέ με ή μη με αθωόνετε, και να είσθε πεπεισμένοι ότι εγώ δεν ήθελον κάμει άλλα παρά αυτά, και εάν ακόμη είνε ανάγκη πολλαίς φοραίς να αποθάνω.
اے مردانِ ایتھنز! میں یقینًا ایک عجیب کام کرتا اگر ایسا ہوتا کہ جب وہ سالار، جنہیں تم نے خود میرا سپہ سالار منتخب کیا تھا، مجھے پوتیدایا، امفی پولس اور دیلیون میں مقرر کرتے تھے تو میں وہاں ٹھہرا رہتا تھا، جیسے ہر دوسرا سپاہی، اور مرنے کے خطرے کو قبول کرتا تھا؛ مگر اب جب کہ خدا نے مجھے مقرر کیا ہے جیسا کہ میں نے خود سمجھا اور سوچا کہ میں اپنی زندگی فلسفے میں مشغول رہ کر، اپنے آپ کو اور دوسرے انسانوں کو جانچنے میں گزاروں، تو میں موت یا کسی اور نقصان کے خوف سے اس مقام کو چھوڑ دوں؟ یہ یقینًا نہایت خوفناک بات ہوتی، اور تب بجا طور پر کوئی مجھے عدالت میں لا کھڑا کرتا کہ میں خدا پر ایمان نہیں رکھتا، کیونکہ میں الہامی حکم کی نافرمانی کرتا ہوں، موت سے ڈرتا ہوں، اور اپنے آپ کو دانا سمجھتا ہوں حالانکہ دانا نہیں ہوں۔ کیونکہ اے مردو! موت سے ڈرنا درحقیقت اس کے سوا کچھ نہیں کہ آدمی اپنے آپ کو دانا سمجھے حالانکہ وہ دانا نہیں، اس لیے کہ وہ ایسی چیز کو جاننے کا دعویٰ کرتا ہے جسے وہ نہیں جانتا۔ کسی کو معلوم نہیں کہ شاید موت انسان کے لیے سب سے بڑی بھلائی ہی ہو، مگر لوگ اس سے اس طرح ڈرتے ہیں گویا انہیں یقین ہو کہ وہ سب سے بڑی برائی ہے۔ اور یہ بات کہ آدمی موت سے ڈرے، کیا یہ صریح اور شرمناک جہالت نہیں کہ وہ ایسی چیز کے علم کا دعویٰ کرے جس کا اسے علم نہیں؟ میں، اے مردانِ ایتھنز، شاید اسی بات میں دوسروں سے مختلف ہوں؛ اور اگر، جیسا کہ اپالو نے کہا، یہ کہنا ہو کہ میں کسی پہلو سے دوسروں سے زیادہ دانا ہوں، تو اسی پہلو سے ہوں کہ میں ہیڈیئس اور وہاں روحوں کی حالت کے بارے میں اتنا نہیں جانتا جتنا کافی ہو، اور میں یہ بھی جانتا ہوں کہ میں نہیں جانتا۔ لیکن ناانصافی کرنا یا اس کی نافرمانی کرنا جو مجھ سے بہتر اور برتر ہو خواہ وہ خدا ہو یا انسان یہ میں جانتا ہوں کہ نہایت نقصان دہ اور نہایت شرمناک ہے۔ اس لیے میں ان برائیوں سے کبھی نہیں ڈروں گا جن کے بارے میں مجھے علم نہیں کہ وہ برائیاں ہیں، اور جو شاید حقیقت میں بھلائیاں ہوں؛ بلکہ میں ان برائیوں سے ڈروں گا اور ان سے بچوں گا جن کے بارے میں میں جانتا ہوں کہ وہ واقعی برائیاں ہیں۔ لہٰذا اگر تم اب مجھے بری کر دو، اور انیطوس کی اس بات پر یقین نہ کرو کہ یا تو مجھے سرے سے عدالت میں لایا ہی نہیں جانا چاہیے تھا، یا اگر لایا گیا تو مجھے لازمًا موت کی سزا دینی چاہیے، اس لیے کہ اس نے تم سے کہا کہ اگر مجھے بری کر دیا گیا تو تمہاری اولاد، اگر وہ سُقراط کی تعلیمات پر عمل کرے گی، بالکل بگڑ جائے گی اگر تم مجھے ان شرطوں کے ساتھ بری کر دو اور کہو: اے سقراط! ہم اس بار انیطوس کی باتوں پر یقین نہیں کرتے اور تمہیں بری قرار دیتے ہیں، مگر اس شرط پر کہ تم آئندہ ان باتوں میں مشغول نہ ہو اور فلسفہ اختیار نہ کرو؛ اور اگر پھر کبھی اسی جرم میں پکڑے گئے تو موت کی سزا دی جائے گی تو میں تم سے یہی کہوں گا کہ اے مردانِ ایتھنز! میں تمہاری قدر کرتا ہوں اور تم سے محبت رکھتا ہوں، لیکن میں تمہاری نسبت خدائے ڈیلفی کی زیادہ اطاعت کروں گا، اور جب تک زندہ ہوں اور مجھ میں طاقت ہے، فلسفے میں مشغول رہنے، تمہیں نصیحت کرنے اور ہر ایک کو وہی بات سمجھانے سے باز نہیں آؤں گا جو میں ہمیشہ کہا کرتا ہوں: اے بہترین انسان! تم جو ایتھنز کے شہری ہو، جو سب سے عظیم اور سب سے نامور شہر ہے اپنی دانائی اور قوت کے اعتبار سے، تم دولت جمع کرنے، زیادہ سے زیادہ مال اکٹھا کرنے، شہرت اور عزت حاصل کرنے کی فکر سے شرماتے نہیں، مگر دانائی، سچائی اور اپنی روح کی اصلاح کے خزانوں کی پروا نہیں کرتے کہ وہ کس طرح زیادہ سے زیادہ نیک بنے؟ اور اگر کوئی اس کا انکار کرے اور کہے کہ وہ اپنی روح کی فکر کرتا ہے، تو میں اسے فورًا چھوڑ نہیں دوں گا اور نہ ہی اس کے اس اعتراف پر اکتفا کروں گا، بلکہ اس سے سوالات کروں گا، باریک بینی سے جانچوں گا اور پرکھوں گا؛ اور اگر مجھے لگے کہ وہ درحقیقت کسی فضیلت اور اہلیت کا حامل نہیں بلکہ محض یہ گمان کرتا ہے کہ ہے، تو میں اسے ملامت کروں گا اور کہوں گا کہ تم نہایت اہم چیزوں کو بہت کم اہمیت دیتے ہو اور حقیر اور بے قدر چیزوں کو بہت زیادہ اہم سمجھتے ہو۔ اسی طرح میں نوجوان اور بوڑھے، اجنبی اور اپنے ہم وطن سب سے گفتگو کروں گا، مگر سب سے بڑھ کر اپنے ہم وطنوں سے، کیونکہ نسب کے اعتبار سے تم میرے زیادہ قریب ہو۔ کیونکہ یہ بات تم خوب جانتے ہو مجھے یہ سب کچھ کرنے کا حکم خدا نے دیا ہے۔ اور میں سمجھتا ہوں کہ اب تک تمہارے شہر کو خدا کی طرف میری اس مسلسل خدمت سے بڑھ کر کوئی بھلائی نصیب نہیں ہوئی۔ کیونکہ میں تمہارے شہر میں گھومتا پھرتا ہوں اور کسی اور کام میں مشغول نہیں ہوتا، سوائے اس کے کہ نوجوانوں اور بوڑھوں سب کو قائل کروں کہ تمہیں نہ اپنے جسم کی فکر سب سے پہلے کرنی چاہیے، نہ دولت اور دوسری چیزوں کی، بلکہ سب سے بڑھ کر اپنی روح کی، اور یہ کہ وہ کس طرح زیادہ سے زیادہ بہترین بنے؛ کیونکہ میں تم سے بار بار کہتا ہوں کہ فضیلت دولت سے پیدا نہیں ہوتی، بلکہ فضیلت سے دولت اور وہ تمام چیزیں پیدا ہوتی ہیں جو انسانوں کے لیے، نجی طور پر بھی اور اجتماعی طور پر بھی، اچھی اور فائدہ مند ہوتی ہیں۔ پس اگر میری یہ باتیں نوجوانوں کو بگاڑتی ہیں تو یہ واقعی نقصان دہ اور زہریلی ہوں گی؛ لیکن اگر کوئی یہ دعویٰ کرے کہ میں اس کے سوا کچھ اور کہتا ہوں، تو وہ تمہیں دھوکہ دیتا ہے اور جھوٹ بولتا ہے۔ اس لیے، اے مردانِ ایتھنز! چاہے تم انیطوس کی بات مانو یا نہ مانو، چاہے مجھے بری کرو یا نہ کرو، تم یقین رکھو کہ میں اس کے سوا کچھ نہیں کروں گا، خواہ مجھے اس کے لیے بار بار مرنا ہی کیوں نہ پڑے۔
XVIII. Μη θορυβήτε, ω άνδρες Αθηναίοι, αλλά επιμείνατε προς χάριν μου εις εκείνα, τα οποία σας παρεκάλεσα, να μη θορυβήτε δι' όσα και αν είπω, αλλά μόνον να ακούετε· διότι καθώς εγώ νομίζω, θα ωφεληθήτε μάλιστα, εάν με ακούετε. Επειδή μέλλω βεβαίως να σας είπω και μερικά άλλα πράγματα, διά τα οποία ίσως θα κραυγάσετε με πολύν θόρυβον, αλλά μη κάμνετε αυτό μηδαμώς. Ηξεύρετέ το καλά, εάν εμέ καταδικάσετε εις θάνατον, ενώ είμαι τοιούτος, οποίος λέγω εγώ ότι είμαι, δεν θα βλάψετε περισσότερον εμέ, παρά σας τους ιδίους. Διότι εμέ μεν διόλου δεν με ήθελαν βλάψει ούτε ο Μέλητος ούτε ο Άνυτος. Επειδή και δεν θα είχαν την δύναμιν αυτοί να με βλάψουν. Διότι νομίζω ότι δεν είνε σύμφωνον προς τους θείους νόμους ο πλέον ενάρετος άνθρωπος να βλάπτεται από τον πλέον κακόν. Να με καταδικάση όμως εις θάνατον ή εις εξορίαν ίσως θα ημπορούσεν, ή να με ατιμάση διά της δημεύσεως των υπαρχόντων μου και της στερήσεως των πολιτικών μου δικαιωμάτων. Αλλ' αυτά ο Μέλητος μεν ίσως και οι περί αυτόν, νομίζουν ως κακά, εγώ όμως δεν τα νομίζω, αλλά πολύ περισσότερον μάλιστα πιστεύω ότι είνε μέγα κακόν να κάμνη κανείς όσα σήμερον αυτός κάμνει, να επιζητή δηλαδή να καταδικάση ένα άνθρωπον αδίκως. Τόρα λοιπόν, ω άνδρες Αθηναίοι, πολύ απέχω εγώ να απολογούμαι από αγάπην προς τον εαυτόν μου, καθώς θα ημπορούσε κανείς να νομίση, αλλ' απολογούμαι από αγάπην προς υμάς, διότι, εάν με καταδικάσετε, φοβούμαι μήπως τύχη και εξυβρίσετε το δώρον τούτο του Απόλλωνος, το οποίον εχαρίσθη προς υμάς, όστις με διέταξε να σας εμποδίζω από τας πλάνας και τα ελαττώματα και να σας συμβουλεύω εις την σπουδήν της αρετής. Διότι αν εμέ καταδικάσετε εις θάνατον, δεν θα εύρετε εύκολα άλλον άνθρωπον τοιούτον, καθώς είμαι εγώ, τον οποίον ο θεός στενώς έχει προσκολλήσει εις την πόλιν σας — αν και είνε ολίγον γελοία η παρομοίωσις — απαράλλακτα καθώς εις κανένα ίππον ευγενή μεν και γενναίον, όστις όμως ένεκα του μεγαλείου του αυτού πολύ χαύνος είνε και νωθρός και έχει ανάγκην κανενός κεντρίσματος, διά να εξεγείρεται και εξυπνά. Δεν υπάρχει καμμία αμφιβολία, μου φαίνεται, ότι ο θεός με προσεκόλλησεν εις την πόλιν σας με τοιαύτην περίπου ιδιότητα, ώστε να μη παύσω διόλου ολόκληρον την ημέραν πανταχού να παρακάθημαι πλησίον σας και να μη σας αφίνω ποτέ ησύχους, προσπαθών να σας εξεγείρω από την νάρκην και να σας πείθω και να επιπλήττω τον καθένα χωριστά. Τοιούτον λοιπόν άλλον άνθρωπον δεν θα εύρετε εύκολα, ω άνδρες, όσον και αν κοπιάσετε, αλλ' εάν θέλετε να πεισθήτε εις εμέ, λυπηθήτε την ζωήν μου. Σεις δε, ίσως ωργισμένοι, καθώς είνε οι άνθρωποι, οι οποίοι νυστάζουν ακόμη, όταν τους εξυπνίση κανείς, ηθέλατε με κτυπήσει πεισθέντες εις τον Άνυτον, και έτσι ασκόπως ηθέλατε με φονεύσει, έπειτα δε κατά τον επίλοιπον χρόνον της ζωής σας ηθέλατε εξακολουθεί να ευρίσκεσθε εις μίαν βαθείαν νάρκην, αν δεν ήθελε σας ευσπλαγχνισθή ο θεός, προνοών διά σας και δεν ήθελε πέμψει κατόπιν μου κανένα άλλον όμοιόν μου. Ότι δε εγώ τυχαίνει να είμαι τοιούτος, ώστε να έχω δοθή εις την πόλιν σας υπό του θεού, από τα κατωτέρω ημπορείτε να εννοήσετε καλά. Δηλαδή δεν φαίνεται να είνε ανθρώπινον πράγμα το να έχω μεν εγώ παραμελήσει όλας τας ιδικάς μου υποθέσεις και να ανέχωμαι να μένουν απροστάτευτα τα οικιακά μου πράγματα επί τόσα έτη, να είμαι δε αφωσιωμένος εις υμάς και να εργάζωμαι πάντοτε διά το ιδικόν σας συμφέρον, παραλαμβάνων ιδιαιτέρως τον καθένα από σας, ως να είμαι πατέρας σας, ή ως μεγαλύτερος αδελφός σας και να προσπαθώ να σας πείσω να φροντίζετε διά την αρετήν. Και αν μεν βεβαίως από το έργον μου αυτό είχα καμμίαν ωφέλειαν και σας έδιδα τας συμβουλάς αυτάς με μισθόν, τότε θα είχα κάποιαν αφορμήν εις την τοιαύτην μου ενέργειαν· τόρα όμως βλέπετε δα και μόνοι σας, ότι οι κατήγοροί μου, αν και με τόσην αναισχυντίαν απέδωκαν εναντίον μου όλας τας λοιπάς συκοφαντίας, κατά τούτο τουλάχιστον δεν ημπόρεσαν να φανώσιν αναίσχυντοι και ν' αποδείξουν διά μαρτύρων ότι δήθεν εγώ ή έλαβά ποτε μισθόν από κανένα ή εζήτησα. Αλλ' εγώ εις επιβεβαίωσιν της αληθείας των λόγων μου σας παρουσιάζω ένα αναμφισβήτητον, ως φρονώ, μάρτυρα, την πενίαν μου.
اے ایتھنز کے مردو! شور نہ مچاؤ، بلکہ میری خاطر اسی بات پر قائم رہو جس کی میں نے تم سے درخواست کی ہے کہ جو کچھ بھی میں کہوں اس پر شور نہ کرنا، بلکہ صرف سننا؛ کیونکہ میری رائے میں اگر تم مجھے سنو گے تو تمہیں ہی زیادہ فائدہ ہوگا۔ میں تم سے ابھی کچھ اور باتیں کہنے والا ہوں جن پر شاید تم بہت شور مچاؤ، مگر ایسا ہرگز نہ کرنا۔ یہ بات اچھی طرح جان لو کہ اگر تم مجھے موت کی سزا دو گے، حالانکہ میں ویسا ہی ہوں جیسا میں کہتا ہوں، تو تم مجھے اپنے آپ سے زیادہ نقصان نہ پہنچاؤ گے۔ کیونکہ مجھے نہ میلیطس نقصان پہنچا سکتا ہے اور نہ اینیطوس؛ ان میں یہ طاقت ہی نہیں۔ میرا خیال ہے کہ خدائی قانون کے مطابق یہ ممکن نہیں کہ سب سے زیادہ نیک انسان کو سب سے بدتر انسان نقصان پہنچائے۔ ہاں، وہ مجھے موت یا جلاوطنی کی سزا دلوادے، یا میری بےعزتی کرے، مثلًا میرے مال کی ضبطی اور شہری حقوق کی محرومی کے ذریعے۔ ان باتوں کو شاید میلیطس اور اس کے ساتھی بڑی برائیاں سمجھتے ہوں، مگر میں انہیں برائی نہیں سمجھتا؛ بلکہ میں تو اسے کہیں بڑا شر سمجھتا ہوں کہ کوئی شخص وہ کام کرے جو آج یہ کر رہا ہے، یعنی ایک انسان کو ناحق سزا دلوانے کی کوشش۔ پس اے ایتھنز کے مردو! میں اپنی صفائی اپنی محبتِ نفس کے باعث پیش نہیں کر رہا، جیسا کہ کوئی گمان کرسکتا ہے، بلکہ تمہاری خاطر کر رہا ہوں؛ کیونکہ اگر تم مجھے سزا دو گے تو مجھے اندیشہ ہے کہ کہیں تم اپالو کے اس عطیے کی بےحرمتی نہ کر بیٹھو جو اس نے تمہیں دیا ہے، اور جس کے تحت اس نے مجھے مامور کیا کہ میں تمہیں تمہاری غلطیوں اور کمزوریوں سے روکتا رہوں اور تمہیں فضیلت کی طلب کی نصیحت کرتا رہوں۔ کیونکہ اگر تم مجھے قتل کردو گے تو تمہیں آسانی سے مجھ جیسا دوسرا انسان نہ ملے گا اگرچہ یہ تشبیہ کچھ مضحکہ خیز ہے بالکل اسی طرح جیسے ایک شریف اور قوی گھوڑا، جو اپنے بڑے قد کے سبب سست اور غافل ہوجاتا ہے، اسے جگانے کے لیے ایک ڈنک کی ضرورت ہوتی ہے۔ مجھے تو یوں معلوم ہوتا ہے کہ خدا نے مجھے اسی طرح تمہارے شہر کے ساتھ چپکا دیا ہے کہ میں دن بھر ہر جگہ تمہارے پاس بیٹھا رہوں اور تمہیں چین نہ لینے دوں، تمہیں غفلت سے جگاتا رہوں، سمجھاتا رہوں اور ہر ایک کو الگ الگ ملامت کرتا رہوں۔ پس اے مردو! تمہیں ایسا دوسرا شخص آسانی سے نہ ملے گا، خواہ تم کتنی ہی کوشش کرلو؛ اس لیے اگر تم میری بات مان لو تو میری جان پر ترس کھاؤ۔ لیکن شاید تم، جیسے وہ لوگ جو نیند میں ہوں اور جنہیں کوئی جگا دے، غصے میں آکر اینیطوس کے کہنے پر مجھے مار ڈالو، اور یوں بےفائدہ مجھے ہلاک کر دو؛ پھر اپنی باقی زندگی گہری غفلت میں گزارتے رہو، اگر خدا تم پر رحم نہ کرے اور میرے بعد تمہارے لیے کوئی اور میرے جیسا نہ بھیجے۔ اور یہ کہ میں واقعی ایسا ہی انسان ہوں جسے خدا نے تمہارے شہر کو عطا کیا ہے، تم اس سے بخوبی سمجھ سکتے ہو کہ یہ کوئی انسانی بات نہیں لگتی کہ میں نے اپنی تمام ذاتی مصلحتوں کو نظرانداز کر رکھا ہو، اپنے گھریلو معاملات کو برسوں بےسہارا چھوڑ رکھا ہو، اور تمہاری خدمت میں لگا رہوں، ہمیشہ تمہارے ہی فائدے کے لیے کام کرتا رہوں، تم میں سے ہر ایک کو الگ الگ پکڑ کر، گویا میں تمہارا باپ ہوں یا بڑا بھائی، اور تمہیں فضیلت کی فکر کرنے پر آمادہ کرتا رہوں۔ اور اگر اس کام سے مجھے کوئی فائدہ ہوتا، اگر میں یہ نصیحتیں اجرت لے کر دیتا، تو میری اس روش کی کوئی وجہ سمجھ میں آتی؛ مگر اب تم خود دیکھ رہے ہو کہ میرے الزام لگانے والے، اپنی ساری دوسری بہتان تراشیوں میں جتنی بھی بےشرمی دکھا چکے ہوں، اس معاملے میں کم از کم یہ ثابت نہ کرسکے کہ میں نے کبھی کسی سے اجرت لی ہو یا مانگی ہو۔ اور میں اپنی بات کی صداقت کے ثبوت کے طور پر ایک ایسا گواہ پیش کرتا ہوں جس میں، میرے خیال میں، کوئی شک نہیں: میری غربت۔
XIX. Ίσως λοιπόν ήθελε φανή παράλογον ότι πραγματικώς εγώ ιδιαιτέρως μεν δίδω αυτάς τας συμβουλάς, περιερχόμενος την πόλιν σας και αναμιγνυόμενος περιέργως εις ξένας υποθέσεις, δημοσία δε δεν τολμώ, εμφανιζόμενος εις την Εκκλησίαν του δήμου σας, από του βήματος να δώσω συμβουλάς εις την πόλιν. Αίτιον δε ταύτης της ατολμίας μου είνε εκείνο, τα οποίον σεις οι ίδιοι με τα ώτα σας πολλάκις με ηκούσατε εις πολλά μέρη να λέγω, ότι συμβαίνει εις εμέ κάποιον θείον πράγμα και δαιμόνιον, το οποίον, ως γνωστόν, και εις το κατηγορητήριον χλευαστικώς συμπεριέλαβεν ο Μέλητος. Αλλ' εις εμέ αυτό το δαιμόνιον ήρχισε να εμφανίζεται από της παιδικής ηλικίας, ως μία φωνή, η οποία οσάκις ακουσθή εντός μου, πάντοτε με αποτρέπει από εκείνο, οπού ήθελον αποφασίσει να πράξω, ποτέ όμως δεν με προτρέπει τι να πράξω. Το δαιμόνιον αυτό είνε εκείνο, οπού πάντοτε εναντιούται εις εμέ να αναμιγνύωμαι εις τα πολιτικό, και μου φαίνεται ότι πολύ καλά κάμνει και εναντιούται. Διότι, να το ηξεύρετε καλά, ω άνδρες Αθηναίοι, εάν εγώ προ πολλού επεχείρουν να αναμιγνύωμαι εις τα πολιτικά πράγματα, προ πολλού τόρα δεν θα υπήρχον πλέον εις την ζωήν και ούτε εις υμάς δεν ήθελον φανή διόλου ωφέλιμος ούτε εις τον εαυτόν μου. Και, παρακαλώ, μη οργίζεσθε εναντίον μου, διότι λέγω την αλήθειαν. Επειδή κανείς άνθρωπος δεν θα ημπορέση ποτέ να μείνη ατιμώρητος, όστις μετά παρρησίας εναντιούται είτε εις την ιδικήν σας δημοκρατίαν, είτε εις καμμίαν άλλην πολιτείαν, και παρεμποδίζει να γίνωνται εις την πόλιν διάφορα αδικήματα και παρανομίαι, αλλά εκείνος οπού τωόντι θέλει να αγωνισθή υπέρ του δικαίου, και πολύ ολίγον καιρόν εάν μέλλη να ζήση χωρίς να πάθη κανέν κακόν, πρέπει εξ ανάγκης να ζη ως απλούς ιδιώτης και ποτέ να μη αναμιγνύεται εις τα πολιτικά.
شاید یہ بات نامعقول معلوم ہو کہ میں حقیقتًا انفرادی طور پر یہ نصیحتیں دیتا پھرتا ہوں، تمہارے شہر میں گردش کرتے ہوئے اور تجسس کے ساتھ دوسروں کے معاملات میں دخل دیتے ہوئے، مگر علانیہ تمہاری عوامی مجلس میں حاضر ہو کر منبر سے شہر کو نصیحت دینے کی جرأت نہیں کرتا۔ اس عدمِ جرأت کی وجہ وہی ہے جسے تم خود اپنے کانوں سے متعدد مقامات پر مجھ سے بارہا سن چکے ہو کہ مجھ پر ایک خدائی اور غیبی امر واقع ہوتا ہے، ایک دَیْمونی علامت، جسے میلِیطُس نے تمسخر کے ساتھ فردِ الزام میں بھی شامل کیا ہے۔ مگر میرے لیے یہ الٰہی امر بچپن ہی سے ظاہر ہوتا رہا ہے، ایک آواز کی صورت میں، جو جب بھی میرے اندر سنائی دیتی ہے تو ہمیشہ مجھے اس کام سے روک دیتی ہے جس کا میں ارادہ کرنے والا ہوتا ہوں، مگر کبھی یہ نہیں بتاتی کہ مجھے کیا کرنا چاہیے۔ یہی دَیْمونی علامت ہے جو ہمیشہ مجھے سیاست میں مداخلت سے روکتی رہی ہے، اور مجھے معلوم ہوتا ہے کہ وہ بہت درست طور پر روکتی ہے۔ کیونکہ یہ بات خوب جان لو، اے اہلِ ایتھنز، اگر میں بہت پہلے سیاست میں داخل ہو گیا ہوتا تو بہت پہلے ہی میں زندہ نہ رہتا، اور نہ تمہارے لیے کسی طرح مفید ہوتا اور نہ اپنے لیے۔ اور براہِ کرم مجھ پر ناراض نہ ہونا، کیونکہ میں سچ کہہ رہا ہوں۔ اس لیے کہ کوئی انسان کبھی بے سزا نہیں رہ سکتا جو دلیری کے ساتھ تمہاری جمہوریت کی مخالفت کرے یا کسی اور ریاست میں بھی ایسا کرے، اور شہر میں ہونے والی ناانصافیوں اور غیرقانونی اعمال کو روکنے کی کوشش کرے۔ بلکہ جو شخص اصلًا عدل کے لیے جدوجہد کرنا چاہتا ہو اور اگر وہ کچھ عرصہ بھی بغیر نقصان اٹھائے زندہ رہنا چاہے، تو اسے لازِمًا ایک سادہ نجی فرد کی حیثیت سے جینا پڑتا ہے اور کبھی سیاست میں مداخلت نہیں کرنی چاہیے۔
XX. Περί τούτου δε θα σας φέρω σπουδαιοτάτας αποδείξεις, όχι με λόγια, αλλά με πράγματα, το οποίον ίσα-ίσα σεις πολύ προτιμάτε. Ακούσατε λοιπόν τόρα εκείνα, οπού συνέβησαν εις εμέ, διά να μάθετε ότι ούτε εις ένα άνθρωπον δεν ημπορώ να υποχωρήσω, και κατ' ελάχιστον, εναντίον του δικαίου, από φόβον προς τον θάνατον και ότι, αν δεν ήθελα υποχωρήσει, πάραυτα ήθελα χαθή. Θα σας είπω δε δυσάρεστα μεν πράγματα και ενοχλητικά, ως άνθρωπος ηναγκασμένος να υποστηρίξω την απολογίαν μου, πολύ αληθινά όμως. Εγώ, ω άνδρες Αθηναίοι, καμμίαν μεν άλλην αρχήν ποτέ έως τόρα δεν ανέλαβον εις την πόλιν, έγινα όμως άπαξ βουλευτής.³⁹ Και έτυχε να πρυτανεύη η φυλή η Αντιοχίς, εις την οποίαν ανήκω, ότε σεις τους δέκα στρατηγούς, οι οποίοι δεν συνέλεξαν τα πτώματα των φονευθέντων εν τη γνωστή ναυμαχία,⁴⁰ επεμένατε όλους ομού συγχρόνως με μίαν ψηφοφορίαν να δικάσετε⁴¹ παρά τον νόμον, καθώς βραδύτερον τωόντι ωμολογήσατε όλοι σας, ότι παρανόμως ενηργήσατε.⁴² Τότε εις την περίστασιν εκείνην μόνος εγώ εκ των πρυτάνεων ετόλμησα να εναντιωθώ εις την επιθυμίαν εκείνην του δήμου και είπα ότι δεν έπρεπε να παραβιάσετε τον νόμον και έδωκα αντίθετον ψήφον·⁴³ και εν ώ οι ρήτορες ήσαν έτοιμοι να με καταγγείλουν εις την δικαστικήν αρχήν ως ένοχον και διά συνοπτικής διαδικασίας να με παραδώσουν εις τους Ένδεκα προς τιμωρίαν, όλοι δε σεις τους επροτρέπατε εις τούτο με απειλάς και με βοήν, επροτίμησα να διακινδυνεύσω την ζωήν μου με τον νόμον και με το δίκαιον, παρά να συμφωνήσω με σας, οι οποίοι δεν απεφασίζατε δικαίως, χωρίς να φοβηθώ το δεσμωτήριον και τον θάνατον. Και ταύτα μεν εγίνοντο ότε εκυβερνάτο ακόμη δημοκρατικώς η πόλις. Αφού δε εγκαθιδρύθη ολιγαρχία, τότε οι Τριάκοντα⁴⁴ πάλιν διά της βίας, αφού με προσεκάλεσαν μετά πέντε άλλων εις την θόλον,⁴⁵ με προσέταξαν να συλλάβω και φέρω από την Σαλαμίνα τον Λέοντα τον Σαλαμίνιον,⁴⁶ διά να καταδικασθή εις θάνατον· τοιαύτας δε εκείνοι διαταγάς πολλάς, ως γνωστόν, και εις άλλους πολλούς εκοινοποίησαν, θέλοντες όσον το δυνατόν περισσοτέρους από τους πολίτας να καταστήσουν συνενόχους εις τας αδικίας των·⁴⁷ Όμως εγώ πάλιν τότε όχι με λόγους αλλά με έργα τους έκαμα να εννοήσουν ότι διά τον θάνατον εμέ, αν δεν ήτο πολύ υπερήφανον να το είπω — δεν με μέλει όλως διόλου, να μη πράξω όμως κανέν άδικον μήτε ασεβές, δι' αυτό βεβαίως παρά πολύ με μέλει με κάθε τρόπον. Εκείνη λοιπόν η αρχή των Τριάκοντα, η οποία τόσον τρόμον ενέπνεεν εις όλους, εμέ δεν με εφόβισε διόλου, αν και ήτο τόσον ισχυρά, ώστε να μιανθώ με μίαν τόσον ανόσιον αδικίαν, αλλ' αφού εξήλθομεν από την θόλον, οι μεν άλλοι τέσσαρες μετέβησαν εις την Σαλαμίνα και συλλαβόντες ωδήγησαν τον Λέοντα ενώπιον των Τριάκοντα, εγώ δε κατ' ευθείαν απήλθον εις τον οίκον μου. Και δεν υπάρχει καμμία αμφιβολία ότι διά την απείθειάν μου αυτήν θα ετιμωρούμην με θάνατον, εάν η αρχή εκείνη ταχέως μετ' ολίγον δεν κατελύετο. Υπάρχουσι δε πολλοί μάρτυρες από τους συμπολίτας μας, οι οποίοι ημπορούν να μαρτυρήσουν διά την αλήθειαν των λόγων μου.
XXI. Φρονείτε λοιπόν ότι ήθελα φθάσει εις τόσην ηλικίαν, εάν ανεμιγνυόμην εις τα πολιτικά και υπεστήριζα όσα είνε δίκαια, ενεργών προς τον σκοπόν αυτόν καθώς εμπρέπει εις άνθρωπον χρηστόν και έντιμον, και αν, καθώς αρμόζει τωόντι, δι' αυτό και μόνον εφρόντιζον; Ουδαμώς, ω άνδρες Αθηναίοι. Ούτε εγώ βεβαίως ούτε κανείς άλλος άνθρωπος ήθελε κατορθώσει τούτο, να ζήσω πολλά έτη. Αλλ' εγώ καθ' όλον τον βίον μου, και κατά τον δημόσιον, αν καμμίαν φοράν ανεμίχθην εις καμμίαν υπόθεσιν πολιτικήν, ωσαύτως τοιούτος θα φανώ, και κατά τον ιδιωτικόν μου ο ίδιος, ότι εις κανένα ποτέ έως τόρα κατ' ουδέν υπεχώρησα εναντίον του δικαίου, ούτε εις κανένα άλλον, ούτε εις κανένα από αυτούς, τους οποίους οι συκοφαντούντες με ονομάζουν μαθητάς μου.⁴⁸ Αλλ' εγώ ποτέ δεν έκαμα τον διδάσκαλον εις κανένα. Αν όμως κανείς επιθυμή ν' ακούη τας ομιλίας μου, ή να με βλέπη εις το έργον μου τούτο, είτε νέος είτε γέρων, εις κανένα ποτέ δεν απηγόρευσα από φθόνον αυτήν την ευχαρίστησιν. Αλλ' ουδέ όταν μεν λαμβάνω χρήματα, ομιλώ, όταν δε δεν λαμβάνω, σιωπώ· αλλ' επίσης και εις πλούσιον και εις πτωχόν ευχαρίστως επιτρέπω να με ερωτούν, και εις κάθε άνθρωπον, ο οποίος προτιμά καλλίτερον να απαντά εις τας ερωτήσεις μου, και ν' ακούη όσα ήθελον είπει. Και είτε γίνεται χρηστός κανείς είτε όχι, εγώ δικαίως δεν θα ήμουν ο αίτιος, διότι ούτε υπεσχέθην εις κανένα ποτέ έως τόρα κανέν μάθημα, ούτε εδίδαξα· εάν δε κανείς καυχάται ότι έμαθε τίποτε από εμέ καμμίαν φοράν, ή ήκουσε τίποτε από εμέ ιδιαιτέρως, το οποίον δεν ήκουσαν, ή δεν έμαθαν συγχρόνως και όλοι οι άλλοι, να είσθε βέβαιοι ότι αυτός δεν λέγει την αλήθειαν.
کیا تم یہ سمجھتے ہو کہ اگر میں سیاست میں ملوث رہتا اور انصاف کی حمایت کرتا، جیسا کہ ایک نیک اور دیانت دار انسان کو کرنا چاہیے، اور اگر میں واقعی صرف اسی مقصد کے لیے کوشاں رہتا، تو میں اس عمر تک پہنچ سکتا؟ ہرگز نہیں، اے ایتھنز والو۔ نہ میں اور نہ ہی کوئی اور انسان طویل عرصہ زندہ رہ سکتا تھا۔ مگر میں نے اپنی پوری زندگی میں، چاہے عوامی معاملات میں کبھی کبھار مداخلت کی ہو یا نجی زندگی میں، ہر جگہ یہی طرزِ عمل اختیار کیا کہ میں نے کبھی بھی انصاف کے خلاف، کسی کے سامنے بھی، ذرّہ برابر جھکاؤ نہیں دکھایا نہ کسی اور کے سامنے، نہ ان لوگوں کے سامنے جنہیں میرے بدخواہ میرے شاگرد کہتے ہیں۔ میں نے کبھی کسی کو استاد بن کر نہیں پڑھایا۔ البتہ اگر کوئی میری باتیں سننا چاہے یا مجھے اس کام میں مشغول دیکھنا چاہے، خواہ وہ جوان ہو یا بوڑھا، میں نے کبھی حسد کے باعث کسی کو اس سے منع نہیں کیا۔ نہ ایسا ہے کہ میں پیسے لے کر بولتا ہوں اور نہ ملیں تو خاموش رہتا ہوں؛ بلکہ امیر اور غریب، دونوں کو خوشی سے سوال کرنے دیتا ہوں، اور ہر اس شخص کو بھی جو میرے سوالوں کے جواب دینا اور میری باتیں سننا چاہے۔ اور اگر کوئی نیک بنتا ہے یا نہیں بنتا تو اس کا ذمہ دار میں بجا طور پر نہیں ٹھہرایا جا سکتا، کیونکہ میں نے کبھی کسی سے کسی سبق کا وعدہ نہیں کیا اور نہ پڑھایا۔ اور اگر کوئی یہ دعویٰ کرے کہ اس نے مجھ سے کبھی تنہائی میں کوئی ایسی بات سیکھی یا سنی جو دوسروں نے ساتھ نہ سنی ہو، تو یقین رکھو کہ وہ سچ نہیں کہتا۔
XXII. Αλλά διατί επί τέλους μερικοί ευχαριστούνται να με ακούουν και να συνομιλούν μαζί μου τόσον πολύν καιρόν; Ηκούσατε, ω άνδρες Αθηναίοι· όλην την αλήθειαν, εγώ σας είπα· Πράττουσι τούτο, διότι αισθάνονται ιδιαιτέραν χαράν να ακούουν, επειδή αποδεικνύονται ηπατημένοι εκείνοι, οι οποίοι ισχυρίζονται μεν ότι είνε σοφοί, δεν είνε όμως. Είνε δε τούτο βεβαίως τερπνότατον και χαριέστατον πράγμα. Προς τούτοις, καθώς εγώ προ ολίγου είπα, τούτο διετάχθη εις εμέ από αυτόν τον θεόν των Δελφών να το κάμνω, και διά χρησμών μαντικών και δι' ενυπνίων, και διά παντός άλλου μέσου, διά του οποίου και πάσα άλλη επί τέλους θεία βούλησις ημπορεί να φανερόνεται εις τους ανθρώπους να πράττουν οποιονδήποτε πράγμα. Ταύτα, ω άνδρες Αθηναίοι, και αληθινά είνε και ευκόλως ημπορούν ν' αποδειχθούν. Διότι αν εγώ τωόντι άλλους μεν από τους νέους διαφθείρω, άλλους δε έχω έως τόρα διαφθείρει, έπρεπε προδήλως, καθώς φρονώ, όσοι από αυτούς, οι οποίοι επροχώρησαν πλέον, πολύ εις την ηλικίαν, γνωρίζουν ότι εγώ τους έδωκά ποτε ολεθρίας συμβουλάς, όταν ήσαν νέοι, τόρα ακριβώς να έλθουν αυτοί εδώ εις το δικαστήριον και να με κατηγορήσουν, διά να τιμωρηθώ. Και αν δεν ήθελαν αυτοί να το πράξουν, τότε θα ήτο αυτό καθήκον των συγγενών των, πατέρων και αδελφών και άλλων οικείων των, εάν τωόντι έχουν πάθει κανέν κακόν οι συγγενείς των από εμέ, να το ενθυμηθούν τόρα και να έλθουν να ζητήσουν την τιμωρίαν μου διότι διέφθειρα τους υιούς των, τους ανεψιούς των και τους αδελφούς των. Αληθώς δε βλέπω ότι είνε παρόντες εδώ πολλοί από αυτούς, τους οποίους εγώ πολύ καλά διακρίνω. Πρώτον ο Κρίτων αυτός εδώ, συνηλικιώτης μου και συνδημότης⁴⁹ ο οποίος είνε πατήρ τούτου εδώ του Κριτοβούλου. Έπειτα ο Λυσανίας ο Σφήττιος,⁵⁰ ο οποίος είνε πατήρ αυτού εδώ του Αισχίνου. Ακόμη ο Αντιφών ο Κηφισιεύς⁵¹ αυτός εδώ, όστις είνε πατήρ του Επιγένους. Άλλοι δε πάλιν αυτοί, των οποίων οι αδελφοί είχον σχέσεις μαζί μου, καθώς ο Νικόστρατος ο υιός του Θεοζοτίδου και αδελφός του Θεοδότου — και ο μεν Θεόδοτος έχει αποθάνει, ώστε αυτός τουλάχιστον δεν έχει ανάγκην της βοηθείας του αδελφού του. — Βλέπω ακόμη και τον Πάραλον τούτον εδώ, τον υιόν του Δημοδόκου, του οποίου αδελφός ήτο ο Θεάγης· και αυτός εδώ ο Αδείμαντος, ο υιός του Αρίστωνος, του οποίου αδελφός είνε αυτός εδώ ο Πλάτων,⁵² και ο Αιαντόδωρος, του οποίου αδελφός είνε αυτός εδώ ο Απολλόδωρος.⁵³ Και άλλους πολλούς εγώ ημπορώ να σας ονομάσω, από τους οποίους έναν έπρεπεν ο Μέλητος να παρουσιάση μάρτυρα εις την κατηγορίαν του, μάλιστα μεν όταν ωμίλησεν· εάν δε τότε ελησμόνησε να πράξη τούτο, ας τον προτείνη τόρα· είνε ακόμη καιρός· και εγώ υποχωρώ να ομιλήση αυτός αντ' εμού την ώραν, την οποίαν έχω από τον νόμον εις την διάθεσίν μου. Ας έλθη λοιπόν ο Μέλητος να είπη ό,τι ημπορεί εναντίον μου. Αλλ' όλως διόλου το εναντίον από αυτό θα συμβή, ω άνδρες· θα ίδητε ότι όλοι, όσοι είνε εδώ παρόντες, είνε πρόθυμοι να με υπερασπίσουν, εμέ οπού διέφθειρα, εμέ οπού κατέστρεψα εξ ολοκλήρου τους συγγενείς των, καθώς ψευδόμενοι λέγουν ο Μέλητος και ο Άνυτος. Διότι αυτοί οι ίδιοι οπού έχουν διαφθαρή από εμέ, θα είχαν ίσως αφορμήν να υπερασπίσουν τον εαυτόν τους· αλλ' εκείνοι όμως, οπού δεν έχουν διαφθαρή, οι συγγενείς αυτών, άνθρωποι γηραλέοι πλέον, ποίον άλλον λόγον έχουν και με υπερασπίζουν, παρά τον ορθόν και δίκαιον, ότι γνωρίζουν δηλαδή ότι ο μεν Μέλητος ψεύδεται, εγώ δε λέγω την αλήθειαν;
آخر اس کی کیا وجہ ہے کہ بعض لوگ بڑی دیر تک مجھے سننے اور مجھ سے گفتگو کرنے میں خوشی محسوس کرتے ہیں؟ سن لو، اے اہلِ ایتھنز! میں نے تمہیں پوری حقیقت بتا دی ہے۔ وہ اس لیے ایسا کرتے ہیں کہ انہیں اس بات کو سن کر خاص خوشی حاصل ہوتی ہے کہ وہ لوگ جھوٹے ثابت ہو جاتے ہیں جو دعویٰ تو دانائی کا کرتے ہیں مگر درحقیقت دانا نہیں ہوتے۔ اور یہ بلا شبہ نہایت لذیذ اور خوش گوار بات ہے۔ مزید برآں، جیسا کہ میں نے ابھی کہا، مجھے یہ کام خود اس خدائے ڈیلفی کی جانب سے مقرر کیا گیا ہے کہ میں اسے انجام دوں، اور یہ حکم مجھے غیبی پیش گوئیوں، الہامی خوابوں، اور ہر اس ذریعے سے ملا ہے جس کے ذریعے عام طور پر الٰہی مشیت انسانوں پر ظاہر ہوتی ہے کہ وہ کوئی کام کریں۔ اے اہلِ ایتھنز! یہ سب باتیں سچ ہیں اور آسانی سے ثابت بھی کی جا سکتی ہیں کیونکہ اگر میں حقیقتًا نوجوانوں میں سے بعض کو بگاڑتا ہوں اور بعض کو اب تک بگاڑ چکا ہوں، تو میری رائے میں لازمًا ان میں سے وہ لوگ جو اب عمر میں کافی آگے بڑھ چکے ہیں اور جانتے ہیں کہ میں نے ان کی جوانی میں کبھی انہیں کوئی تباہ کن نصیحت دی تھی، آج ضرور یہاں عدالت میں آتے اور مجھے سزا دلوانے کے لیے الزام لگاتے۔ اور اگر وہ خود ایسا نہ کرتے تو پھر ان کے رشتہ داروں ان کے باپوں، بھائیوں اور دوسرے قریبی لوگوں کا فرض تھا کہ اگر واقعی انہیں مجھ سے کوئی نقصان پہنچا ہے تو آج اسے یاد کرتے اور یہاں آ کر مجھ سے بدلہ لیتے، اس لیے کہ میں نے ان کے بیٹوں، بھتیجوں اور بھائیوں کو بگاڑا تھا۔ حقیقت یہ ہے کہ میں یہاں ان میں سے بہت سے لوگوں کو موجود دیکھ رہا ہوں، جنہیں میں بخوبی پہچانتا ہوں۔ سب سے پہلے یہاں یہ کریتون موجود ہے، جو میرا ہم عمر اور میرا ہم شہری ہے، اور یہ یہاں موجود کریتوبولس کا باپ ہے۔ پھر لوسیانیاس سفیتیائی، جو یہاں موجود ایسخینس کا باپ ہے۔ اسی طرح یہ اینطیفون کیفسیائی ہے، جو ایپی جینیس کا باپ ہے۔ پھر کچھ اور لوگ بھی ہیں جن کے بھائی مجھ سے تعلق رکھتے تھے، جیسے نیکوستراطوس، تھیوزوطیدیس کا بیٹا اور تھیودوطوس کا بھائی اور تھیودوطوس تو وفات پا چکا ہے، اس لیے اسے کم از کم اپنے بھائی کی مدد کی ضرورت نہیں۔ میں یہاں پارالوس کو بھی دیکھ رہا ہوں، جو دیمودوکوس کا بیٹا ہے، جس کا بھائی طیآغس تھا؛ اور یہ یہاں ادیمانطوس ہے، جو ارسطون کا بیٹا ہے، اور اس کا بھائی یہ یہاں موجود افلاطون ہے؛ اور آیانطودوروس، جس کا بھائی یہ یہاں موجود اپولوڈوروس ہے۔ اور میں بہت سے اور لوگوں کے نام بھی لے سکتا ہوں، جن میں سے کم از کم ایک کو میلیطس کو اپنی تقریر کے دوران گواہ کے طور پر پیش کرنا چاہیے تھا۔ اگر وہ اس وقت یہ کرنا بھول گیا تھا تو اب کرے؛ ابھی وقت باقی ہے؛ اور میں اپنی وہ مہلت چھوڑنے کو تیار ہوں جو قانون نے مجھے دی ہے، تاکہ وہ اس وقت بولے۔ تو میلیطس آئے اور جو کچھ میرے خلاف کہہ سکتا ہے، کہے۔ لیکن، اے حضرات، اس کے بالکل برعکس ہوگا؛ تم دیکھو گے کہ یہاں موجود تمام لوگ مجھے بچانے کے لیے تیار ہیں مجھے، جس نے مبینہ طور پر انہیں بگاڑا، مجھے، جس نے ان کے رشتہ داروں کو مکمل طور پر تباہ کر دیا، جیسا کہ میلیطس اور اینیطس جھوٹ بول کر کہتے ہیں۔ کیونکہ جن لوگوں کو مجھ سے بگاڑا گیا ہوتا، ممکن تھا کہ وہ اپنے دفاع کے لیے کھڑے ہوتے؛ مگر جو لوگ بگاڑے نہیں گئے، یعنی ان کے بزرگ رشتہ دار، وہ مجھے کس وجہ سے بچا رہے ہیں، سوائے اس درست اور عادلانہ وجہ کے کہ وہ جانتے ہیں کہ میلیطس جھوٹ بول رہا ہے اور میں سچ کہہ رہا ہوں۔
👏
ReplyDelete👍
Delete