١. مُکَالِمَۂ سؤم: فائیدون
ΠΛΑΤΩΝΟΣ ΦΑΙΔΩΝ
(ή περί ψυχής)
افلاطون کا (مُکالِمۂ) فائیدون
(یا روح کی بابت )
Διάλογος εις τον εν Σικυωνία Φλιούν ΤΑ ΠΡΟΣΩΠΑ ΔΙΑΛΟΓΟΥ ΕΧΕΚΡΑΤΗΣ, ΦΑΙΔΩΝ, ΑΠΟΛΛΟΔΩΡΟΣ, ΣΩΚΡΑΤΗΣ, ΚΕΒΗΣ, ΣΙΜΜΙΑΣ, ΚΡΙΤΩΝ, ο υπηρέτης των ένδεκα.
سیکونیا کے شہر فیلوس میں ہونے والا مکالمہ، مکالمے کے کردار ایخیکراطیس، فائیدون، اپولودوروس، سُقراط، کیبیس، سِمّیاس، کریطو اور گیارہ کے خُدّام
Εχεκράτης.
Φαίδων,¹ συ ο ίδιος ευρέθης πλησίον του Σωκράτους κατά την ημέραν, κατά την οποίαν έπιε το δηλητήριον μέσα εις την φυλακήν, ή ήκουσες κανένα άλλον να το λέγη;
ایخیکراطیس: فائیدون! کیا تم خود اُس دن سقراط کے قریب موجود تھے جس دن اس نے قید خانے میں زہر پیا، یا تم نے یہ حکایت کسی اور سے سنی ہے؟
Φαίδων.
Εγώ ο ίδιος παρευρέθην, Εχεκράτη.
فائیدون: ایخیکراطیس! میں خود وہاں موجود تھا
Εχεκράτης.
Και ποία είναι λοιπόν εκείνα, τα οποία είπεν ο μεγάλος αυτός άνθρωπος προ του αποθάνη, και με ποίον τρόπον απέθανεν; Ειπέ μου, διότι με ευχαρίστησιν θα τακούσω. Διότι ούτε κανείς από τους Φλιασίους πολίτας πολυπηγαίνει τώρα εις τας Αθήνας, είναι δε πολύς καιρός, οπού ούτε κανένας ξένος μας έφθασεν από εκεί, ο οποίος να είναι εις κατάστασιν να μας πληροφορήση τίποτε καθαρόν περί του πράγματος τούτου, εκτός μόνον τούτου, ότι απέθανεν, αφού έπιε το δηλητήριον· τίποτε δε άλλο δεν ημπόρεσε κανείς να είπη.
ایخیکراطیس: تو پھر بتاؤ کہ اس عظیم انسان نے مرنے سے پہلے کیا کچھ کہا، اور وہ کس طرح وفات پا گیا؟ مجھے بیان کرو، کیونکہ میں یہ سب خوشی کے ساتھ سنوں گا۔ اس لیے کہ اس زمانے میں فلیوس کے شہریوں میں سے کوئی بھی اکثر ایتھنز نہیں جاتا، اور کافی مدت سے وہاں سے کوئی اجنبی بھی ہمارے پاس نہیں آیا جو ہمیں اس واقعے کے بارے میں کوئی واضح اطلاع دے سکتا، سوائے اس بات کے کہ وہ زہر پینے کے بعد وفات پا گیا؛ اس کے سوا کوئی اور بات کوئی بھی بیان نہ کر سکا۔
Φαίδων.
Δεν εμάθετε λοιπόν ούτε διά την δίκην του, με ποίον τρόπον έγινεν;
فائیدون: تو کیا تمہیں اس کے مقدمے کے بارے میں بھی خبر نہ تھی کہ وہ کس طرح ہوا؟
Εχεκράτης.
Ναι· κάποιος μας το έκαμε γνωστόν· και ηπορούσαμεν μάλιστα, ότι, ενώ η δίκη έγινε προ πολλού, φαίνεται ότι ο Σωκράτης απέθανε πολύ υστερώτερα.² Πόθεν τούτο προήλθεν, ω Φαίδων;
ایخیکراطیس: کیوں نہیں، کسی نے ہمیں اس کی اطلاع دی تھی؛ اور ہم یہ بھی جانتے تھے کہ اگرچہ مقدمہ تو بہت پہلے ہو چکا تھا، مگر سُقراط بظاہر بہت بعد میں وفات پایا۔ یہ تاخیر کہاں سے پیدا ہوئی، اے فائیدون؟
Φαίδων.
Του συνέβη έν τυχαίον περιστατικόν, Εχεκράτη· διότι η πρύμνη του πλοίου, το οποίον αποστέλλουν οι Αθηναίοι κάθε χρόνον εις την Δήλον, συνέβη τυχαίως να είναι στεφανωμένη από την προηγουμένην της δίκης ημέραν.
فائیدون: ایخیکراتیس! اسے ایک اتفاقی صورتِ حال پیش آ گئی تھی؛ کیونکہ اُس جہاز کی پچھلی جانب، جسے ایتھنی ہر سال دیلوس بھیجتے ہیں، مقدمے سے ایک دن پہلے ہی اتفاقًا پھولوں کا ہار پہنایا جا چکا تھا۔
Εχεκράτης.
Αλλά το πλοίον τούτο τι πλοίον είναι;
ایخیکراطیس: لیکن یہ جہاز کون سا جہاز ہے؟
Φαίδων.
Τούτο είναι το πλοίον, καθώς λέγουσιν οι Αθηναίοι, με το οποίον ο Θησεύς μίαν φοράν ανεχώρησε φέρων μέσα τους επτά νέους και τας επτά νέας εις την Κρήτην³ και ελύτρωσε και αυτούς και τον εαυτόν του. Έταξαν λοιπόν εις τον θεόν Απόλλωνα, καθώς λέγουν, εάν λυτρωθούν, να αποστέλλουν κάθε χρόνον θεωρίαν εις την Δήλον· την οποίαν λοιπόν πάντοτε τακτικά, και τώρα ακόμη, από τότε κάθε χρόνον αποστέλλουν εις τον θεόν εκείνον. Άμα λοιπόν αρχίσουν την θεωρίαν,⁴ υπάρχει καθιερωμένη συνήθεια εις αυτούς κατά την περίοδον ταύτην του καιρού να κάμνουν εξαγνισμόν της πόλεως, και να μη θανατώνουν δημοσίως κανένα, προτού το πλοίον να φθάση εις την Δήλον και από εκεί πάλιν να επιστρέψη. Έως να υπάγη δε και να επιστρέψη περνά πολύς καιρός, όταν τύχη να το εμποδίσουν ενάντιοι άνεμοι. Αρχίζει δε η τελετή της θεωρίας από την στιγμήν, κατά την οποίαν ο ιερεύς του Απόλλωνος στεφανώση την πρύμνην του πλοίου. Τούτο δε συνέβη να γίνη, καθώς έλεγα, την προηγουμένην ημέραν της δίκης. Διά τούτον τον λόγον έμεινε πολύν καιρόν ο Σωκράτης μέσα εις την φυλακήν, αφού ετελείωσεν η δίκη του, έως να τον θανατώσουν.
فائیدون: یہ وہی جہاز ہے، جیسا کہ ایتھنی کہتے ہیں، جس پر کبھی تھیسیئس سات نوجوان لڑکوں اور سات نوجوان لڑکیوں کو ساتھ لے کر (جزیرۂ) کریت گیا تھا اور ان سب کو، اور خود کو بھی، نجات دلائی تھی۔ انہوں نے، جیسا کہ کہا جاتا ہے، اپولو دیوتا سے یہ منت مانی تھی کہ اگر وہ نجات پا جائیں تو ہر سال دیلوس کی طرف ایک مقدس سفارت روانہ کریں گے؛ چنانچہ اسی وقت سے لے کر اب تک وہ باقاعدگی سے ہر سال اس دیوتا کے لیے یہ سفارت بھیجتے آ رہے ہیں۔ جب یہ مقدس سفارت شروع ہوتی ہے تو ان کے یہاں یہ مقررہ رسم ہے کہ اس مدت کے دوران شہر کو پاک کیا جاتا ہے اور اس وقت تک کسی کو سرکاری طور پر سزائے موت نہیں دی جاتی، جب تک وہ جہاز دیلوس نہ پہنچ جائے اور وہاں سے واپس نہ آ جائے۔ اس کے جانے اور واپس آنے میں خاصا وقت لگ جاتا ہے، خصوصًا جب مخالف ہوائیں رکاوٹ بن جائیں۔ اس مقدس سفر کی رسم اسی لمحے سے شروع ہو جاتی ہے جب اپولو کا پجاری جہاز کی پچھلی جانب ہار پہناتا ہے۔ اور جیسا کہ میں کہہ رہا تھا، یہ کام مقدمے سے ایک دن پہلے انجام پایا تھا۔ اسی سبب سے سُقراط اپنے مقدمے کے فیصلے کے بعد ایک طویل عرصہ قید خانے میں رہا، یہاں تک کہ اسے سزائے موت دی گئی۔
Εχεκράτης.
Ειπέ μου τώρα κυρίως τα συμβάντα κατά τον θάνατόν του, Φαίδων, τι δηλαδή ελέχθη και τι επράχθη; Και ποίοι από τους οικείους του ευρέθησαν πλησίον εις τον μακαρίτην; ή μήπως οι άρχοντες δεν επέτρεψαν εις κανένα να παρευρεθή, και απέθανε μόνος, χωρίς να ευρεθή εκεί κανείς φίλος του;
ایخیکراطیس: اب ذرا خاص طور پر مجھے اس کی موت کے وقت کے واقعات بیان کرو، فائیدون یعنی کیا کہا گیا اور کیا کیا گیا؟ اور اس کے عزیزوں میں سے کون کون اس مبارک انسان کے پاس موجود تھا؟ یا کیا حاکموں نے کسی کو آنے کی اجازت نہ دی تھی، اور وہ اکیلا ہی مر گیا، اس حال میں کہ اس کا کوئی دوست وہاں موجود نہ تھا؟
Φαίδων.
Ποσώς· αλλά παρευρέθησαν κάποιοι και μάλιστα πολλοί.
فائیدون: ہرگز نہیں؛ بلکہ کچھ لوگ وہاں موجود تھے، اور وہ بھی بہت سے۔
Εχεκράτης.
Λάβε λοιπόν, σε παρακαλώ, την καλωσύνην να μου γνωστοποιήσης όλα αυτά, όσον το δυνατόν ακριβέστερον, εάν δεν έχης καμμίαν εργασίαν να σε εμποδίζη.
ایخیکراطیس: تو پھر مہربانی کر کے مجھے یہ سب باتیں جتنی ممکن ہو درستگی کے ساتھ بتاؤ، اگر تمہیں کوئی ایسا کام درپیش نہیں جو تمہیں روکے۔
Φαίδων.
Απεναντίας είμαι ελεύθερος τη αληθεία αυτήν την ώραν και θα προσπαθήσω να σου τα διηγηθώ. Καθ' όσον μάλιστα, εις εμέ τουλάχιστον, είναι πάντοτε από όλα τα πράγματα το πλέον ευχάριστον να ομιλώ εγώ ο ίδιος διά τον Σωκράτην και ν' ακούω άλλον να ομιλή δι' αυτόν και ούτω να τον φέρω εις την ενθύμησίν μου.
فائیدون: اس کے برعکس، میں ابھی تو اصل میں فارغ ہوں، اور کوشش کروں گا کہ یہ سب تمہیں بیان کر دوں۔ خاص طور پر میرے لیے تو، کم از کم، تمام باتوں میں سب سے زیادہ خوشی کی چیز یہی ہوتی ہے کہ میں خود سُقراط کے بارے میں بات کروں، اور کسی اور کو اس کے بارے میں بات کرتے سنوں، اور یوں اس کی یاد تازہ کروں۔
Εχεκράτης.
Αλλ' όμως υπάρχουν και άλλοι, Φαίδων, οι όποιοι αισθάνονται την αυτήν ευχαρίστησιν, εκείνοι τουλάχιστον, οι οποίοι θα σε ακούσουν να ομιλής δι' αυτόν· αλλά προσπάθησε, όπως ημπορέσης, να τα διηγηθής όλα με όλην την ακρίβειαν.
ایخیکراطیس: پر فائیدون! اور بھی لوگ ہیں جو اسی خوشی کو محسوس کرتے ہیں، کم از کم وہ تو ضرور جو تمہیں اس کے بارے میں بات کرتے سنیں گے؛ اس لیے پوری کوشش کرو کہ جتنی ہو سکے پوری صحت کے ساتھ سب کچھ بیان کرو۔
Φαίδων.
Και όμως εγώ, μα την αλήθειαν, ο οποίος ευρέθην παρών, εδοκίμασα παράξενον εντύπωσιν. Τω όντι, ουδέ συγκίνησις με κατέλαβεν, ενώ παρευρισκόμην εις τον θάνατον ανθρώπου φίλου μου· διότι ο μακαρίτης μου εφαίνετο ευτυχής, Εχεκράτη, και εκ της συμπεριφοράς του και εκ των λόγων του, και τόσον αφόβως και γενναίως ετελείωνε την ζωήν του, ώστε μου εφαίνετο, ότι εκείνος δεν επήγαινεν εις τον Άδην χωρίς την βοήθειαν κανενός θεού, αλλά και ότι, αφού υπάγη εκεί, θα είναι ευτυχής περισσότερον από κάθε άλλον καθ' οιονδήποτε καιρόν· ένεκα τούτων λοιπόν καμμία δυνατή λύπη δεν με εκυρίευσε, καθώς θα ενόμιζε κανείς ότι θα επάθαινα φυσικά, παρευρισκόμενος εις λυπηρόν πράγμα· ούτε πάλιν και ευχαρίστησις, καθώς συνήθως, οπού εκάμναμεν συζήτησιν περί φιλοσοφίας, διότι τοιαύτας ομιλίας εκάμναμεν· αλλά, πραγματικώς, μία εντύπωσις παράξενος, και έν ασυνήθιστον μίγμα, έν ανακάτωμα ευχαριστήσεως και λύπης με κατέλαβε, καθώς εσυλλογιζόμην ότι ένας τοιούτος άνθρωπος επρόκειτο ν' αποθάνη· και όλοι ημείς οι παρευρισκόμενοι ευρισκόμεθα σχεδόν εις την ιδίαν ψυχικήν κατάστασιν, άλλοτε μεν γελώντες, άλλοτε δε δακρύζοντες· ένας δε από ημάς και εξαιρετικώς από τους άλλους· συ βεβαίως γνωρίζεις τον άνθρωπον τούτον και τον χαρακτήρα του.
فائیدون: اور سچ تو یہ ہے کہ میں، جو خود وہاں موجود تھا، ایک عجیب کیفیت سے دوچار ہوا۔ حقیقت یہ ہے کہ میرے دل میں کوئی خاص رنج و غم پیدا نہ ہوا، حالانکہ میں اپنے ایک دوست کی موت کے وقت موجود تھا؛ کیونکہ وہ مرحوم مجھے خوش نصیب معلوم ہوتا تھا، ایخیکراطیس اپنے طرزِ عمل سے بھی اور اپنے اقوال سے بھی اور وہ اتنے بے خوف اور بہادری کے ساتھ اپنی زندگی کو ختم کر رہا تھا کہ مجھے یوں محسوس ہوتا تھا جیسے وہ کسی دیوتا کی مدد کے بغیر عالمِ اموات کی طرف نہیں جا رہا، بلکہ یہ بھی کہ وہاں پہنچنے کے بعد وہ ہر دوسرے انسان سے، کسی بھی زمانے میں، زیادہ خوش ہوگا۔ اسی بنا پر مجھ پر کوئی شدید غم طاری نہ ہوا، جیسا کہ کوئی شخص فطری طور پر یہ گمان کر سکتا تھا کہ کسی غم ناک موقع پر موجود ہونے سے ہوتا ہے؛ اور نہ ہی وہ معمول کی خوشی محسوس ہوئی جو ہمیں عمومًا فلسفے کی بحث کے وقت ہوا کرتی تھی کیونکہ ہم ایسی گفتگو ہی کر رہے تھے بلکہ حقیقت میں ایک عجیب تاثر تھا، خوشی اور غم کا ایک غیر معمولی امتزاج، جو مجھ پر طاری ہو گیا، جب میں یہ سوچ رہا تھا کہ ایسا انسان اب مرنے والا ہے۔ اور ہم سب جو وہاں موجود تھے، تقریبًا ایک ہی نفسیاتی حالت میں تھے: کبھی ہنستے، کبھی روتے؛ اور ہم میں سے ایک تو خاص طور پر سب سے بڑھ کر تم یقینًا اس شخص کو اور اس کے مزاج کو جانتے ہو۔
Εχεκράτης.
Και πώς όχι;
ایخیکراطیس: اور کیوں نہ جانوں؟
Φαίδων.
Και εκείνος λοιπόν ευρίσκετο όλως διόλου εις τοιαύτην κατάστασιν και εγώ ο ίδιος ήμην ταραγμένος και οι άλλοι.
فائیدون: تو وہ بھی بالکل اسی حالت میں تھا؛ اور میں خود بھی مضطرب تھا، اور دوسرے بھی۔
Εχεκράτης.
Και ποίοι, Φαίδων, έτυχε να παρευρίσκωνται εκεί;⁵
ایخیکراطیس: اور فائیدون، کون کون اتفاقًا وہاں موجود تھا؟
Φαίδων.
Από τους εντοπίους παρευρίσκετο και αυτός δα ο Απολλόδωρος, και ο Κριτόβουλος και ο πατήρ του ο Κρίτων· και προσέτι ο Ερμογένης, και ο Επιγένης, και ο Αισχίνης, και ο Αντισθένης· ήτο δε και ο Κτήσιππος ο Παιανιεύς, και ο Μενέξενος, και μερικοί άλλοι εντόπιοι· ο δε Πλάτων, νομίζω, ήτο ασθενής.
فائیدون: مقامی لوگوں میں خود اپولودوروس موجود تھا، اور کریتوبولوس اور اس کا باپ کریطو؛ اس کے علاوہ ہرموجینیس، ایپیجینیس، آئسخینیس اور انتیستھینیس بھی تھے؛ نیز کتیسیپسِ پائیانیوسی، اور مینیگزینوس، اور چند اور مقامی لوگ بھی۔ رہا افلاطون، تو میرا خیال ہے کہ وہ بیمار تھا۔
Εχεκράτης.
Παρευρίσκοντο δε και τίποτε ξένοι;
ایخیکراطیس: کیا کوئی اجنبی بھی موجود تھا؟
Φαίδων.
Ναι· και ο Σιμμίας, ο Θηβαίος, και ο Κέβης, και ο Φαιδώνδας· και από τα Μέγαρα ο Ευκλείδης και ο Τερψίων.
فائیدون: ہاں؛ تھیبس کا رہنے والا سِمیاس، اور کیبیس، اور فائیڈونداس؛ اور میگارا سے اقلیدس اور ترپسئون۔
Εχεκράτης.
Αλλά τι; Ο Αρίστιππος και ο Κλεόμβροτος δεν παρευρέθησαν;
ایخیکراطیس: اچھا، کیا آریستیپوس اور کلیومبروتوس موجود نہ تھے؟
Φαίδων. Όχι βέβαια· διότι έλεγαν ότι ευρίσκοντο εις την Αίγιναν.
فائیدون: نہیں، یقینًا نہیں؛ کیونکہ کہا جاتا تھا کہ وہ ایجینا میں تھے۔
Εχεκράτης.
Παρευρίσκετο και κανείς άλλος;
ایخیکراطیس: اور کیا کوئی اور بھی وہاں موجود تھا؟
Φαίδων.
Νομίζω ότι αυτοί περίπου, τους οποίους ανέφερα, παρευρέθησαν.
فائیدون: میرا خیال ہے کہ تقریبًا یہی لوگ تھے جن کا میں نے ذکر کیا ہے۔
Εχεκράτης.
Και λοιπόν; Ποίαι, λέγεις, ήσαν αι ομιλίαι σας;
Comments
Post a Comment