٢. مُکَالِمَۂ سؤم: فائیدون
 |
Φαίδων.
Θα προσπαθήσω να σου τα διηγηθώ όλα· διότι ίσα ίσα εξακολουθητικώς και τας προηγουμένας ημέρας εσυνηθίζαμεν να ερχώμεθα και εγώ και οι άλλοι πλησίον του Σωκράτους, συναθροιζόμενοι από το πρωί εις το δικαστήριον, μέσα εις το οποίον έγινε και η δίκη· διότι ήτο πλησίον της φυλακής. Επεριμέναμεν λοιπόν κάθε φοράν έως ν' ανοίξη η φυλακή, συνομιλούντες μεταξύ μας· διότι η φυλακή δεν ήνοιγε πολύ πρωί. Άμα δε ήνοιγεν, εισηρχόμεθα πλησίον του Σωκράτους και τας περισσοτέρας φοράς επερνούσαμεν την ημέραν όλην μαζί του· και λοιπόν και τότε συνηθροίσθημεν πρωινώτερα. Διότι την προηγουμένην ημέραν, καθώς εξήλθομεν από την φυλακήν βράδυ, επληροφορήθημεν ότι το πλοίον είχεν έλθει από την Δήλον. Εσυστήσαμεν λοιπόν ο ένας εις τον άλλον να έλθωμεν όσον το δυνατόν πρωινώτερα εις το συνηθισμένον μέρος· και υπήγαμεν εκεί· και ο θυρωρός, ο οποίος συνήθιζε να μας ανοίγη, εξήλθε και μας είπε να περιμένωμεν και να μη εμβώμεν, παρά αφού αυτός μας παραγγείλη. Διότι, μας είπεν, οι Ένδεκα λύουν τον Σωκράτην και παραγγέλλουν να θανατωθή την ημέραν αυτήν. Αφού λοιπόν επέρασεν ολίγος καιρός, επέστρεψε και μας παρήγγειλε να εμβώμεν. Καθώς λοιπόν εμβήκαμεν εύρομεν τον μεν Σωκράτην λυμένον πλέον από τα δεσμά του, την δε Ξανθίππην, συ δα την γνωρίζεις, κρατούσαν το μικρόν παιδίον του και καθημένην πλησίον του. Καθώς λοιπόν η Ξανθίππη μας είδε, ήρχισε δυνατά να θρηνολογή και να λέγη από εκείνα, τα οποία αι γυναίκες συνηθίζουν, ότι δηλαδή, ω Σώκρατες, οι φίλοι σου θα ομιλήσουν εις σε δια τελευταίαν φοράν και συ εις αυτούς. Και ο Σωκράτης στρέψας τα βλέμματα προς τον Κρίτωνα, Κρίτων, είπεν, ας την πάρη κανείς εις το σπίτι. Και μερικοί μεν από τους δούλους του Κρίτωνος την επήραν, ενώ εκείνη εφώναζε και εκτυπάτο· ο δε Σωκράτης καθίσας επί της κλίνης του έκαμψε το πόδι του και το έτριψε με το χέρι του· και συγχρόνως, ενώ το έτριβεν, είπεν· Ω φίλοι μου, πόσον φαίνεται παράξενον τούτο, το οποίον οι άνθρωποι ονομάζουν &ευχαρίστησιν&· πόσον θαυμασίως σχετίζεται φυσικά με εκείνο, το οποίον θεωρείται εναντίον του, δηλαδή την &δυσαρέσκειαν&· και τα δύο αυτά να μη θέλουν να έρχωνται μαζί εις τον άνθρωπον, εάν δε κανείς επιζητή το έν από αυτά, και το επιτυγχάνη, σχεδόν πάντοτε να είναι υποχρεωμένος να λαμβάνη και το άλλο, ωσάν, ενώ είναι δύο, να είναι δεμένα από το ίδιον άκρον.⁶ Και μου φαίνεται, είπεν, εάν τα εσκέπτετο αυτά ο Αίσωπος, ότι θα εσύνθετε μύθον, ότι αυτά επολέμουν, και ο θεός, θέλων να τα συμφιλιώση, επειδή δεν ημπορούσε, συνέδεσε τας κορυφάς των εις το ίδιον μέρος· και διά τούτο εις εκείνον, εις τον οποίον έλθη το έν, ακολουθεί κατόπιν ύστερα και το άλλο, καθώς λοιπόν μου φαίνεται, συμβαίνει και εις εμέ τον ίδιον· επειδή το δυσάρεστον (ο πόνος) ήτο εις το σκέλος μου ένεκα των δεσμών, το ευχάριστον λοιπόν φαίνεται ότι τώρα ακολουθεί κατόπιν εκείνου.
فائیدون: میں کوشش کروں گا کہ تمہیں سب کچھ بیان کر دوں؛ کیونکہ عین اسی طرح ہم پہلے دنوں میں بھی مسلسل عادتًا، میں اور دوسرے لوگ، صبح سویرے سُقراط کے پاس آیا کرتے تھے، اور عدالت میں جمع ہو جاتے تھے اسی عدالت میں جس میں مقدمہ ہوا تھا کیونکہ وہ قید خانے کے قریب تھی۔ ہم ہر بار قید خانے کے کھلنے تک آپس میں گفتگو کرتے ہوئے انتظار کرتے رہتے تھے، کیونکہ قید خانہ بہت سویرے نہیں کھلتا تھا۔ اور جب وہ کھلتا تو ہم سُقراط کے پاس اندر جاتے، اور اکثر پورا دن اس کے ساتھ گزارتے تھے۔ چنانچہ اس روز بھی ہم بہت سویرے جمع ہو گئے۔ اس لیے کہ پچھلے دن، جب ہم شام کے وقت قید خانے سے نکلے تھے، تو ہمیں خبر ملی تھی کہ جہاز دیلوس سے آ پہنچا ہے۔ ہم نے ایک دوسرے سے طے کیا کہ حسبِ معمول کی جگہ پر جتنا ہو سکے اتنی جلدی پہنچیں؛ چنانچہ ہم وہاں گئے۔ اور دربان، جو ہمیں عمومًا دروازہ کھول دیا کرتا تھا، باہر آیا اور ہم سے کہا کہ انتظار کرو اور اندر مت جاؤ، یہاں تک کہ وہ خود ہمیں بلا لے۔ کیونکہ اس نے کہا کہ گیارہ کے ارکان سُقراط کو بیڑیوں سے آزاد کر رہے ہیں اور حکم دے رہے ہیں کہ آج ہی اسے قتل کیا جائے۔ تھوڑی دیر گزرنے کے بعد وہ لوٹا اور ہمیں اندر آنے کا کہا۔ جب ہم اندر گئے تو ہم نے سُقراط کو بیڑیوں سے آزاد پایا، اور زانتھیپّے کو جسے تم جانتے ہو جو اس کا چھوٹا بچہ گود میں لیے اس کے پاس بیٹھی تھی۔ جب زانتھیپّے نے ہمیں دیکھا تو وہ بلند آواز سے رونے لگی اور وہی باتیں کہنے لگی جو عورتیں عمومًا کہتی ہیں: کہ اے سُقراط! تمہارے دوست اب آخری بار تم سے بات کریں گے اور تم ان سے۔ اس پر سُقراط نے کریطو کی طرف دیکھ کر کہا: کریطو، کوئی اسے گھر لے جائے۔ چنانچہ کریطو کے چند غلام اسے لے گئے، جب کہ وہ چیخ رہی تھی اور اپنے آپ کو پیٹ رہی تھی۔ اور سُقراط اپنی چارپائی پر بیٹھ گیا، اس نے اپنا پاؤں موڑا اور ہاتھ سے اسے سہلانے لگا؛ اور اسی وقت، پاؤں سہلاتے ہوئے، اس نے کہا: اے میرے دوستو! انسان جس چیز کو ”لذت“ کہتے ہیں، وہ کیسی عجیب چیز معلوم ہوتی ہے؛ اور فطری طور پر اس کا اس چیز کے ساتھ، جسے اس کا مخالف سمجھا جاتا ہے یعنی ”اذیت“ کے ساتھ کتنا حیرت انگیز تعلق ہے؛ کہ یہ دونوں انسان کے پاس اکٹھے آنا نہیں چاہتے، لیکن اگر کوئی ان میں سے ایک کو ڈھونڈے اور پا لے، تو تقریبًا ہمیشہ اسے دوسرا بھی لینا پڑتا ہے، گویا یہ دونوں، حالانکہ دو ہیں، ایک ہی سِرے سے بندھے ہوئے ہوں۔ اور مجھے لگتا ہے، اس نے کہا کہ اگر ایسوپ ان باتوں پر غور کرتا تو وہ ایک حکایت گھڑتا، کہ یہ دونوں آپس میں لڑتے تھے، اور خدا نے، جب انہیں صلح کرانا چاہی اور اس میں کامیاب نہ ہو سکا، تو ان کی چوٹیوں کو ایک ہی جگہ باندھ دیا؛ اور اسی وجہ سے جس کے پاس ایک آتا ہے، اس کے پیچھے دوسرا بھی آ جاتا ہے۔ چنانچہ مجھے تو یہی محسوس ہوتا ہے کہ میرے اپنے معاملے میں بھی ایسا ہی ہوا ہے: چونکہ بیڑیوں کی وجہ سے میرے پاؤں میں درد تھا، اس لیے اب اس کے بعد لذت آتی ہوئی دکھائی دیتی ہے۔
Ο Κέβης λοιπόν, διακόψας τον λόγον, είπε:
اس پر کیبیس نے بات کاٹ کر کہا
Μα τον Δία, Σώκρατες, καλά βέβαια έκαμες να μου το ενθυμίσης. Διά τα ποιήματα, οπού έκαμες, διά τους στίχους δηλαδή, εις τους οποίους έβαλες τους μύθους του Αίσωπου, και διά τον Ύμνον σου εις τον Απόλλωνα, με ηρώτησαν έως τώρα και μερικοί άλλοι, τελευταίον δε και ο Ευηνός, τι τάχα εσκέφθης και, αφού ήλθες εδώ, έκαμες αυτά τα ποιήματα, ενώ προηγουμένως ποτέ κανέν ποίημα δεν έκαμες. Εάν λοιπόν ενδιαφέρεσαι κατά τι να ημπορέσω να δώσω απόκρισιν εις τον Ευηνόν, όταν και πάλιν μ' ερωτήση, διότι καλά ηξεύρω ότι θα μ' ερωτήση, ειπέ μου τι πρέπει να του είπω.
بخدا، اے سُقراط، تم نے اچھا کیا کہ مجھے یہ بات یاد دلا دی۔ ان نظموں کے بارے میں جو تم نے بنائیں یعنی وہ اشعار جن میں تم نے ایسوپ کی حکایات کو ڈھالا، اور اپولو کے لیے جو حمدیہ نظم کہی اب تک اور لوگوں نے بھی مجھ سے پوچھا ہے، اور ابھی حال ہی میں ایوینوس نے بھی، کہ آخر تم نے یہ کیا سوچ کر یہ نظمیں کہیں، اور یہاں آنے کے بعد یہ اشعار کیوں بنائے، حالانکہ اس سے پہلے تم نے کبھی کوئی شاعری نہیں کی تھی۔ اگر تم اس میں ذرا بھی دلچسپی رکھتے ہو کہ میں ایوینوس کو جواب دے سکوں، جب وہ پھر مجھ سے پوچھے کیونکہ میں خوب جانتا ہوں کہ وہ پوچھے گا تو مجھے بتاؤ کہ میں اسے کیا کہوں؟
Ειπέ λοιπόν εις αυτόν, Κέβη, είπε, την αλήθειαν, ότι έκαμα αυτά τα ποιήματα, όχι με τον σκοπόν να διαγωνισθώ με αυτόν εις την τέχνην, ούτε με τα ποιήματα αυτού· διότι εγνώριζον, ότι δεν είναι εύκολον· αλλά διά να ζητήσω την εξήγησιν μερικών ονείρων και διά να υπακούσω εις αυτά, δοκιμάζων μήπως από τας ωραίας τέχνας ταύτην, δηλαδή την ποίησιν, πολλάς φοράς με διατάττουν να εξασκώ. Διότι μου συμβαίνει τοιούτον τι πράγμα· το ίδιον όνειρον κατά την περασμένην ζωήν μου επανελαμβάνετο πολλάς φοράς, άλλοτε φαινόμενον με μίαν και άλλοτε με άλλην μορφήν, και μου έλεγε τα ίδια· δηλαδή, Σώκρατες, να καταγίνεσαι εις την μουσικήν, δηλαδή τας ωραίας τέχνας, και να ενασχολήσαι εις αυτήν. Και εγώ κατά τον μέχρι τούδε τουλάχιστον καιρόν υπέθετα ότι το όνειρον αυτό και με παρεκίνει και με διέταττε να κάμνω εκείνο το οποίον έκαμνα, καθώς εις τους αγώνας οι δίδοντες διαταγάς εις τους τρέχοντας· εσυλλογιζόμην λοιπόν ότι το όνειρον τούτο κατά τον αυτόν τρόπον με διατάττει να ασχολώμαι και εγώ εις τούτο, εις το οποίον ενασχολούμαι, δηλαδή εις την μουσικήν, διότι η μεν φιλοσοφία είναι μεγίστη μουσική, εγώ δε ενασχολούμαι εις αυτήν. Τώρα δε οπού και η δίκη έγινε και η εορτή του θεού με ημπόδιζε ν' αποθάνω, ενόμισα ότι έπρεπεν, εάν τυχόν το όνειρον με προστάττη να ενασχοληθώ εις την κοινώς λεγομένην μουσικήν, να μη δείξω απείθειαν εις αυτό, αλλά να το κάμω· διότι ασφαλέστερον ενόμισα ότι είναι να μη αναχωρήσω διά την άλλην ζωήν, προ του να αφοσιωθώ εις την ποίησιν ποιημάτων υπακούων εις το όνειρον. Ούτω λοιπόν έκαμα ποιήματα πρώτον εις τον θεόν Απόλλωνα, διά τον οποίον ήτο η προκειμένη θυσία· έπειτα δε από τον θεόν, σκεφθείς ότι ο ποιητής, εάν πρόκειται να είναι καθαυτό ποιητής, πρέπει να ευρίσκη μύθους και όχι να στιχουργή λόγους, εγώ δε δεν είχον τούτο το προτέρημα, διά ταύτα τους μύθους του Αισώπου, τους οποίους είχα προχείρους και εγνώριζα, από όσους μου ήλθαν εις τον νουν πρώτοι και τους ήξευρα, από αυτούς έβαλα εις στίχους. Ταύτα λοιπόν, Κέβη, να είπης εις τον Ευηνόν και να είναι καλά, και αν έχη σώας τας φρένας του, να ακολουθήση εμέ. Αναχωρώ δε διά τον άλλον κόσμον, ως φαίνεται, σήμερον· διότι οι Αθηναίοι ούτω διατάσσουν.
تو اس سے کہو، کیبیس، اس نے کہا سچ بات یہ کہ میں نے یہ نظمیں اس ارادے سے نہیں بنائیں کہ میں اس کے ساتھ فن میں مقابلہ کروں، یا اس کی شاعری کا ہم سر بنوں؛ کیونکہ میں جانتا تھا کہ یہ آسان نہیں۔ بلکہ میں نے یہ اس لیے کیا کہ بعض خوابوں کی تعبیر تلاش کروں اور ان کی اطاعت کروں، یہ آزمانے کے لیے کہ شاید ان خوبصورت فنون میں سے یہی فن یعنی شاعری ہے جس کی مجھے بار بار مشق کرنے کا حکم دیا جاتا رہا ہے۔ کیونکہ میرے ساتھ یوں ہوا کرتا تھا کہ میری پچھلی زندگی میں ایک ہی خواب بارہا آیا، کبھی ایک صورت میں اور کبھی دوسری صورت میں، مگر وہی بات کہتا تھا: ”اے سقراط، موسیقی میں مشغول ہو“ یعنی خوبصورت فنون میں، اور اسی میں لگے رہو۔ اور میں اب تک یہی سمجھتا رہا کہ یہ خواب مجھے اسی کام کی ترغیب دیتا اور اسی کا حکم دیتا ہے جو میں کر رہا تھا، بالکل اسی طرح جیسے مقابلوں میں دوڑنے والوں کو ہدایات دی جاتی ہیں۔ میں یہ خیال کرتا تھا کہ یہ خواب مجھے بھی اسی طرح حکم دیتا ہے کہ میں اسی چیز میں مشغول رہوں جس میں میں لگا ہوا ہوں، یعنی موسیقی میں؛ کیونکہ فلسفہ سب سے بڑی موسیقی ہے، اور میں اسی میں مشغول ہوں۔ مگر اب جب کہ مقدمہ بھی ہو چکا اور دیوتا کی عید نے مجھے مرنے سے روکے رکھا، تو میں نے یہ سمجھا کہ اگر کہیں خواب مجھے اس عام معنیٰ میں لی جانے والی موسیقی میں مشغول ہونے کا حکم دے رہا ہو، تو مجھے اس کی نافرمانی نہیں کرنی چاہیے بلکہ یہ کام کر ڈالنا چاہیے۔ کیونکہ میں نے یہ زیادہ محفوظ سمجھا کہ میں دوسری زندگی کی طرف روانہ نہ ہوں، اس سے پہلے کہ خواب کی اطاعت میں شاعری کی مشق کر لوں۔ اسی لیے میں نے پہلے دیوتا اپولو کے لیے نظمیں کہیں، جس کے لیے وہ قربانی تھی؛ پھر دیوتا کے بعد، یہ سوچ کر کہ شاعر اگر واقعی شاعر ہونا چاہے تو اسے حکایات گھڑنی چاہییں، محض باتوں کو وزن میں نہیں ڈھالنا چاہیے، اور چونکہ میرے پاس یہ صلاحیت نہ تھی، اس لیے میں نے ایسوپ کی حکایات کو جو میرے ذہن میں حاضر تھیں اور جنہیں میں جانتا تھا انہی میں سے جو سب سے پہلے یاد آئیں، اشعار میں ڈھال دیا۔ یہ باتیں، کیبیس، ایوینوس سے کہنا، اور اس کے لیے خیر کی دعا کرنا؛ اور اگر اس کی عقل درست ہے تو وہ بھی میرے پیچھے چلے۔ کیونکہ بظاہر میں آج ہی دوسری دنیا کی طرف روانہ ہو رہا ہوں؛ کیوں کہ ایتھنیوں کا یہی حکم ہے۔
Και ο Σιμμίας είπε·
Τι παραγγελία είναι αυτή, την οποίαν δίδεις, ω Σώκρατες, εις τον Ευηνόν; διότι συνήντησα πολλάς φοράς τον άνθρωπον· από εκείνο λοιπόν που εκατάλαβα, σχεδόν με κανένα τρόπον δεν θα παραδεχθή ευχαρίστως αυτήν.
اور سیمیاس نے کہا: اے سُقراط! یہ کیسی وصیت ہے جو تم ایوینوس کو دے رہے ہو؟ کیونکہ میں اس آدمی سے کئی بار ملا ہوں؛ اور جو میں نے سمجھا ہے اس کے مطابق، وہ کسی بھی صورت میں خوشی سے اس بات کو قبول نہیں کرے گا۔
Πώς λοιπόν; είπεν ο Σωκράτης, ο Ευηνός δεν είναι φιλόσοφος;
تو سقراط نے کہا: کیوں، کیا ایوینوس فلسفی نہیں ہے؟
Νομίζω ότι είναι, είπεν ο Σιμμίας.
سیمیاس نے کہا: میرا خیال ہے کہ "ہے!"۔
Και ο Ευηνός λοιπόν και κάθε άνθρωπος, ο οποίος μετέχει αξίως από αυτό το πράγμα, δηλαδή από φιλοσοφίαν, θα θελήση (να παραδεχθή αυτήν, ν' αναχωρήση δηλαδή και αυτός διά την άλλην ζωήν). Ίσως όμως δεν θα θανατώση τον εαυτόν του με την βίαν· διότι λέγουσιν ότι δεν επιτρέπεται τούτο από τον νόμον.
تو پھر ایوینوس بھی، اور ہر وہ انسان جو اس چیز میں، یعنی فلسفے میں، واقعی شریک ہے، یہی چاہے گا یعنی یہ بات قبول کرے کہ وہ بھی دوسری زندگی کی طرف روانہ ہو۔ البتہ شاید وہ اپنے آپ کو زبردستی قتل نہ کرے؛ کیونکہ کہتے ہیں کہ قانون اس کی اجازت نہیں دیتا۔
Και συγχρόνως, ενώ έλεγε ταύτα, κατεβίβασε τον πόδα του από την κλίνην εις την γην και αφού εκάθισεν, από τότε ούτω πως συνωμίλει.
یہ باتیں کہتے ہوئے اس نے اپنا پاؤں چارپائی سے زمین پر رکھا، اور بیٹھ جانے کے بعد اسی حالت میں گفتگو کرتا رہا۔
Ο Κέβης λοιπόν ηρώτησεν αυτόν· Πώς το λέγεις αυτό, Σώκρατες, ότι δεν είναι συγχωρημένον να θανατώνη τις ο ίδιος τον εαυτόν του, ο δε φιλόσοφος ότι πρέπει ευχαρίστως ν' ακολουθή εκείνον, ο οποίος αποθνήσκει;
تب کیبیس نے اس سے پوچھا: اے سُقراط! تم یہ کیسے کہتے ہو کہ انسان کے لیے خود اپنے آپ کو قتل کرنا جائز نہیں، مگر فلسفی کو چاہیے کہ خوشی سے اس کے پیچھے جائے جو مر جاتا ہے؟
Τι λοιπόν, Κέβη, είπεν ο Σωκράτης, δεν έχετε ακούσει, συ και ο Σιμμίας, περί των τοιούτων ζητημάτων, αφού συνανεστράφητε τον φιλόσοφον Φιλόλαον;⁷
تو سُقراط نے کہا: کیا تم نے، کیبیس اور تم نے بھی، سیمیاس ان باتوں کے بارے میں کچھ نہیں سنا، حالانکہ تم فلسفی فیلالاؤس کے ساتھ اٹھتے بیٹھتے رہے ہو؟
Δεν έχομεν ακούσει τίποτε καθαρόν τουλάχιστον περί αυτών, ω Σώκρατες.
سیمیاس اور کیبیس نے کہا: اے سُقراط! کم از کم ہم نے ان باتوں کے بارے میں کوئی واضح بات نہیں سنی۔
Αλλ' όμως και εγώ, είπεν ο Σωκράτης, λέγω περί αυτών όσα εξ ακοής ηξεύρω· εκείνα όμως, τα οποία έτυχε ν' ακούσω, δεν δυσκολεύομαι να τα είπω. Διότι ίσως και παρά πολύ αρμόζει, αφού πρόκειται να ταξειδεύσω εις εκείνον τον κόσμον, να εξετάζω καλώς και να εξιστορώ διά το ταξείδιον εις τα εκεί, ποίου είδους νομίζομεν ότι είναι αυτό. Διότι και τι άλλο ημπορεί να κάμη κανείς εις το διάστημα αυτό, από τώρα έως την δύσιν του ηλίου; Πού λοιπόν τάχα στηριζόμενοι, είπεν ο Κέβης, λέγουν ότι δεν είναι συγχωρημένον να θανατώνη τις τον εαυτόν του, Σώκρατες; διότι εγώ τουλάχιστον, τούτο, το οποίον τώρα συ με ηρώτησες, ήκουσα και τον Φιλόλαον να το λέγη, όταν έζη μαζί μας, έως τώρα δε και μερικούς άλλους, ότι δεν πρέπει να κάμνη τις τούτο (δηλαδή ν' αυτοκτονή)· ποτέ όμως έως τώρα δεν έχω ακούσει τίποτε καθαρόν περί αυτών των ζητημάτων από κανένα. Αλλά πρέπει να έχης θάρρος, είπεν ο Σωκράτης, διότι ίσως είναι δυνατόν ν' ακούσης τίποτε καταληπτόν. Ίσως όμως σου φανή παράξενον, ότι τούτο μόνον (δηλ. ο θάνατος) από όλα τα άλλα είναι απλούν (δηλαδή καλόν δι' όλους τους ανθρώπους⁸) όχι δι' άλλους καλόν και δι' άλλους κακόν (όπως τα άλλα πράγματα). Και ποτέ δεν συμβαίνει, καθώς και εις τα άλλα πράγματα, εις τους ανθρώπους — δηλαδή εις μερικάς περιστάσεις και εις μερικούς ανθρώπους να είναι προτιμότερον ν' αποθάνουν παρά να ζουν (όλοι δηλαδή είναι προτιμότερον ν' αποθάνουν). Ίσως δε σου φαίνεται παράξενον, ούτοι οι άνθρωποι, οι οποίοι είναι καλύτερα δι' αυτούς ν' αποθάνουν, ότι δεν είναι θεάρεστον να κάμουν οι ίδιοι εις τον εαυτόν των αυτήν την ευεργεσίαν, αλλά να είναι ανάγκη να περιμένουν άλλον να τους ευεργετήση (θανατώνων αυτούς).
سُقراط نے کہا: لیکن میں بھی انہی باتوں کے بارے میں وہی کچھ کہتا ہوں جو میں نے سنی ہوئی باتوں سے جانا ہے؛ اور جو کچھ مجھے سننے کو ملا ہے، اسے بیان کرنے میں مجھے کوئی دشواری نہیں۔ بلکہ شاید یہ بہت مناسب ہی ہے کہ چونکہ میں اس دنیا سے اُس دنیا کی طرف سفر کرنے والا ہوں، اس لیے میں اس سفر کے بارے میں اچھی طرح غور کروں اور اس کی کیفیت بیان کروں کہ ہم اسے کس نوعیت کا سمجھتے ہیں۔ آخر اس وقفے میں، جو اب سے لے کر سورج کے غروب ہونے تک ہے، انسان اور کیا کر سکتا ہے؟
تو پھر، اے سُقراط، کیبیس نے کہا، وہ کس بنیاد پر یہ کہتے ہیں کہ انسان کے لیے خود کو مار لینا جائز نہیں؟ کیونکہ میں نے تو کم از کم یہی بات سنی ہے اور تم نے ابھی مجھ سے یہی پوچھا تھا کہ فیلالاؤس جب ہمارے ساتھ رہتا تھا تو وہ بھی یہی کہتا تھا، اور بعد میں کچھ اور لوگوں سے بھی سنا، کہ انسان کو ایسا نہیں کرنا چاہیے؛ لیکن آج تک میں نے ان مسائل کے بارے میں کسی سے کوئی صاف اور واضح بات نہیں سنی۔
سُقراط نے کہا: حوصلہ رکھو؛ کیونکہ شاید تم کوئی قابلِ فہم بات سن سکو۔ اگرچہ ممکن ہے یہ بات تمہیں عجیب لگے کہ یہ ایک ہی چیز یعنی موت دوسری تمام چیزوں کے برخلاف سادہ ہے، یعنی سب انسانوں کے لیے یکساں طور پر اچھی، نہ کہ بعض کے لیے اچھی اور بعض کے لیے بری، جیسا کہ دوسری چیزوں کا حال ہے۔ اور یہ کبھی ایسا نہیں ہوتا، جیسا کہ دوسری چیزوں میں ہوتا ہے، کہ بعض حالات میں یا بعض لوگوں کے لیے جینا مرنے سے بدتر ہو بلکہ سب کے لیے مرنا ہی بہتر ہوتا ہے۔ اور شاید یہ بھی تمہیں عجیب لگے کہ جن لوگوں کے لیے مر جانا بہتر ہے، ان کے لیے یہ دیوتاؤں کو پسند نہیں کہ وہ خود اپنے آپ کو یہ بھلائی پہنچائیں، بلکہ یہ ضروری ہو کہ وہ کسی اور کے ہاتھ سے یہ بھلائی پائیں۔
Και ο Κέβης, αφού εχαμογέλασεν ολίγον, Ο Ζευς το ηξεύρει, είπε με την γλώσσαν του τόπου του.
کیبیس نے ہلکی سی مسکراہٹ کے ساتھ کہا: خدا جانتا ہے! یہ بات اس نے اپنے وطن کی زبان میں کہی۔
Βεβαίως, είπεν ο Σωκράτης, έτσι φαίνεται παράξενον, αλλ' ίσως έχει βεβαίως κάποιον λόγον. Και ο μεν λόγος, ο οποίος διά τα πράγματα αυτά λέγεται εις τους λαμβάνοντας μέρος εις τα μυστήρια,⁹ ότι δηλαδή ημείς οι άνθρωποι ευρισκόμεθα μέσα εις κάποιον φυλαττόμενον μέρος και ότι λοιπόν δεν πρέπει κανείς να ελευθερώνη από αυτό τον εαυτόν του, ούτε και να φεύγη κρυφά, μου φαίνεται ότι είναι μεγάλος λόγος και ότι δεν είναι εύκολον να τον καταλάβη ο καθένας. Αλλ' όμως το εξής τουλάχιστον μου φαίνεται, Κέβη, ότι καλά το λέγουν, ότι οι θεοί υπάρχουν, οι οποίοι φροντίζουν δι' ημάς (τους ανθρώπους) και ότι ημείς οι άνθρωποι είμεθα έν από τα κτήματα των θεών ή δεν συμφωνείς με αυτήν την γνώμην;
سُقراط نے کہا: یقینًا یہ بات عجیب تو معلوم ہوتی ہے، مگر شاید اس کی کوئی معقول وجہ ہو۔ اور جو بات ان امور کے بارے میں اسراری تعلیمات میں شریک ہونے والوں کو کہی جاتی ہے یعنی یہ کہ ہم انسان کسی طرح ایک محفوظ مقام میں رکھے گئے ہیں، اور اس لیے کسی کو نہ تو خود کو اس قید سے آزاد کرنا چاہیے اور نہ ہی چپکے سے بھاگنا چاہیے مجھے یہ ایک گہری بات معلوم ہوتی ہے، اور ہر ایک کے لیے اسے سمجھنا آسان نہیں۔ لیکن کم از کم، اے کیبیس، مجھے یہ بات درست معلوم ہوتی ہے کہ دیوتا موجود ہیں جو ہماری دیکھ بھال کرتے ہیں، اور یہ کہ ہم انسان دیوتاؤں کی ملکیت میں سے ایک ہیں؛ کیا تم اس رائے سے متفق نہیں؟
Συμφωνώ, είπεν ο Κέβης.
کیبیس نے کہا: میں متفق ہوں۔
Και λοιπόν, είπεν εκείνος, και συ, εάν κανέν από τα κτήματά σου (τους δούλους σου δηλαδή) ήθελε θανατώσει τον ίδιον τον εαυτόν του, χωρίς να τον διατάξης διά σημείου ότι θέλεις να θανατωθή, και εάν ηδύνασο να του επιβάλης καμμίαν τιμωρίαν, δεν θα το ετιμώρεις;
سُقراط نے کہا: تو پھر اگر تمہاری ملکیت میں سے کوئی مثلًا تمہارا کوئی غلام تمہارے اشارے یا حکم کے بغیر خود اپنے آپ کو مار لے، اور تم اسے سزا دے سکتے ہو، تو کیا تم اسے سزا نہ دیتے؟
Βεβαιότατα, είπεν ο Κέβης.
کیبیس نے کہا: ضرور دیتا۔
Ίσως λοιπόν υπό ταύτην την έποψιν δεν είναι σφάλμα το ότι δεν πρέπει κανείς να θανατώνη τον εαυτόν του προτού να στείλη εις αυτόν ο θεός καμμίαν ανάγκην (ώστε δηλαδή να μη ημπορή κανείς να κάμη αλλέως), καθώς έστειλε και την παρούσαν ανάγκην τώρα εις ημάς (οπού είμαι δηλαδή ηναγκαμένος ν' αποθάνω).
سُقراط نے کہا: تو شاید اسی نقطۂ نظر سے یہ بات غلط نہیں کہ انسان کو اس وقت تک اپنے آپ کو نہیں مارنا چاہیے، جب تک دیوتا اس پر کوئی ناگزیر حالت مسلط نہ کر دے جیسے اس نے اس وقت ہم پر یہ حالت مسلط کر دی ہے، کہ مجھے مرنا پڑ رہا ہے۔
Αλλά τούτο βεβαίως, είπεν ο Κέβης, φαίνεται αληθές· εκείνο όμως το οποίον τώρα θα έλεγες, ότι οι φιλόσοφοι πρέπει να επιθυμούν ν' αποθνήσκουν χωρίς δυσαρέσκειαν, φαίνεται ωσάν παράλογον· εάν είναι ορθόν εκείνο το οποίον τώρα δα ελέγομεν, ότι δηλαδή υπάρχει θεός, ο οποίος φροντίζει δι' ημάς, και ότι ημείς είμεθα κτήματά του (δηλαδή δούλοι του). Διότι είναι παράλογον οι φρονιμώτατοι εκ των ανθρώπων να μη δυσαρεστώνται, όταν φεύγουν από αυτήν την υπηρεσίαν, εις την οποίαν είναι επιστάται των θεοί, οι οποίοι είναι άριστοι επιστάται των υπαρχόντων πραγμάτων· δεν θα νομίζη βεβαίως κανείς ότι αν γίνη ελεύθερος, θα φροντίζη καλύτερα (από τους θεούς) ο ίδιος διά τον εαυτόν του· αλλ' ίσως κανένας ανόητος άνθρωπος ήθελε σκεφθή αυτά, ότι δηλαδή πρέπει να φύγη από τον κύριόν του, χωρίς να συλλογισθή ότι δεν πρέπει κανείς βεβαίως να φεύγη από κοντά από τον αγαθόν κύριον, αλλ' ότι μάλιστα πρέπει κανείς να μένη πάντοτε κοντά του· διά τούτο, αν φύγη, θα φύγη ανοήτως πράττων· εκείνος δε ο οποίος έχει νουν επιθυμεί βέβαια να είναι πάντοτε πλησίον εις τον καλύτερόν του.
کیبیس نے کہا: یہ بات تو واقعی درست معلوم ہوتی ہے؛ لیکن جو بات تم نے ابھی کہی کہ فلسفیوں کو بغیر ناگواری کے مرنے کی خواہش رکھنی چاہیے، وہ عجیب سی لگتی ہے اگر وہ بات درست ہو جو ہم نے ابھی کہی ہے، یعنی یہ کہ دیوتا موجود ہیں جو ہماری دیکھ بھال کرتے ہیں اور ہم ان کی ملکیت ہیں۔ کیونکہ یہ عجیب ہوگا کہ انسانوں میں سب سے زیادہ عقل مند لوگ اس خدمت سے نکلتے ہوئے رنجیدہ نہ ہوں، جس میں دیوتا جو سب سے بہتر نگران ہیں، ان کے نگران ہیں۔ کوئی بھی یہ نہیں سمجھے گا کہ آزاد ہو کر انسان اپنے آپ کی دیوتاؤں سے بہتر دیکھ بھال کرے گا؛ بلکہ شاید کوئی نادان ہی یہ سوچے کہ اسے اپنے آقا سے بھاگ جانا چاہیے، بغیر یہ سوچے کہ اچھے آقا کے پاس سے جانا مناسب نہیں بلکہ اس کے پاس رہنا چاہیے۔ اس لیے جو شخص وہاں سے جاتا ہے، وہ نادانی سے جاتا ہے؛ اور جو سمجھ دار ہے، وہ یقینًا ہمیشہ اپنے بہتر آقا کے قریب رہنا چاہے گا۔
Και έτσι λοιπόν, Σώκρατες, ορθόν είναι το εναντίον εκείνου το οποίον ελέγομεν. Ότι πρέπει βεβαίως οι μεν φρόνιμοι άνθρωποι να λυπώνται, όταν αποθνήσκουν, οι δε ανόητοι να ευχαριστώνται.
پس، اے سُقراط، یوں تو بات اس کے بالکل الٹ معلوم ہوتی ہے جو ہم کہہ رہے تھے: یعنی دانا لوگوں کو مرنے پر غمگین ہونا چاہیے، اور نادانوں کو خوش ہونا چاہیے۔
Αφού ήκουσε λοιπόν αυτά ο Σωκράτης, μου εφάνη ότι ευχαριστήθη διά τα επιχειρήματα του Κέβητος, και, αφού έρριψε το βλέμμα του επάνω εις ημάς, είπε· Πάντοτε ο Κέβης εξετάζει και ευρίσκει μερικά επιχειρήματα και δεν συνηθίζει να παραδέχηται αμέσως ό,τι και αν ήθελεν ειπεί κανείς.
یہ سن کر سُقراط مجھے ایسا لگا کہ کیبیس کی دلیل سے خوش ہوا، اور ہم سب کی طرف دیکھ کر کہا: کیبیس ہمیشہ دلائل کو پرکھتا رہتا ہے اور کسی کی بات فورًا قبول کرنے کا عادی نہیں۔
Και ο Σιμμίας είπεν· Αλλ' όμως, Σώκρατες, τώρα τουλάχιστον και εγώ ο ίδιος νομίζω ότι ο Κέβης κάτι σωστόν λέγει· διότι διά ποίον τάχα λόγον άνθρωποι αληθινά σοφοί θ' απεφάσιζαν να φύγουν από κυρίους καλυτέρους του εαυτού των, και να τους αφήσουν χωρίς να λυπηθούν διά τούτο; Και μου φαίνεται ότι ο Κέβης κτυπά με τον λόγον του σε, ότι τόσον εύκολα το βαστά η καρδιά σου να φύγης και από ημάς και από καλούς κυρίους, καθώς και συ το ομολογείς, τους θεούς.
سیمیاس نے کہا: لیکن اے سُقراط، اس موقع پر تو مجھے بھی یہی لگتا ہے کہ کیبیس کچھ ٹھیک کہہ رہا ہے؛ کیونکہ آخر کیا وجہ ہے کہ حقیقی طور پر دانا لوگ اپنے سے بہتر آقاؤں کو چھوڑنے کا فیصلہ کریں اور اس پر رنجیدہ بھی نہ ہوں؟ مجھے تو یوں محسوس ہوتا ہے کہ کیبیس اپنی بات سے تمہیں نشانہ بنا رہا ہے، کہ تم اتنی آسانی سے نہ صرف ہم سے بلکہ اچھے آقاؤں یعنی دیوتاؤں سے بھی جدا ہونے کو تیار ہو، جیسا کہ تم خود مانتے ہو۔
Δίκαια, είπεν ο Σωκράτης, λέγετε. Διότι νομίζω, ότι λέγετε εκείνα τα οποία πρέπει να είπω εδώ, διά να απολογηθώ, όπως έκαμα εις το δικαστήριον.
سُقراط نے کہا: تمہاری بات بجا ہے؛ کیونکہ میرا خیال ہے کہ تم وہی باتیں کہہ رہے ہو جو مجھے یہاں اپنی صفائی میں کہنی چاہئیں، جیسے میں نے عدالت میں کی تھیں۔
Βεβαιότατα, είπεν ο Σιμμίας.
سیمیاس نے کہا: بالکل۔
Έλα λοιπόν, είπεν ο Σωκράτης, ας προσπαθήσω να απολογηθώ προς σας πειστικότερα, παρ' ό,τι απελογήθην προς τους δικαστάς. Διότι εγώ, είπε, Σιμμία και Κέβη, εάν μεν ενόμιζον ότι δεν θα υπάγω κατά πρώτον πλησίον εις άλλους θεούς και σοφούς και αγαθούς, έπειτα δε και πλησίον εις ανθρώπους, οι οποίοι έχουν αποθάνει καλυτέρους από τους εδώ, θα είχον άδικον να μη λυπώμαι διά τον θάνατόν μου. Τώρα όμως μάθετε καλώς, ότι ελπίζω να φθάσω εις ανθρώπους αγαθούς· και τούτο μεν δεν ημπορώ καλά να το βεβαιώσω· ότι όμως θα φθάσω πλησίον εις θεούς κυρίους πολύ αγαθούς, μάθετε καλώς ότι δύναμαι να βεβαιώσω και τούτο περισσότερον από κάθε άλλο εκ των τοιούτων πραγμάτων. Ώστε διά τας αιτίας ταύτας δεν λυπούμαι εξ ίσου, αλλ' είμαι πλήρης ελπίδος ότι υπάρχει κάτι δι' εκείνους οι οποίοι έχουν αποθάνει, και, καθώς από πολύν καιρόν λέγουσιν, υπάρχει κάτι πολύ καλύτερον διά τους καλούς παρά διά τους κακούς.
سُقراط نے کہا: تو آؤ، میں تمہارے سامنے اس سے زیادہ قائل کرنے والے انداز میں اپنی صفائی پیش کرنے کی کوشش کروں، جتنی میں نے قاضیوں کے سامنے کی تھی۔ کیونکہ اے سیمیاس اور کیبیس، اگر میں یہ سمجھتا کہ مرنے کے بعد میں پہلے اچھے اور دانا دیوتاؤں کے پاس نہیں جاؤں گا، اور پھر ان انسانوں کے پاس نہیں پہنچوں گا جو یہاں کے لوگوں سے بہتر حالت میں مرے ہیں، تو مجھے اپنے مرنے پر غم نہ کرنے کا کوئی حق نہ ہوتا۔ لیکن اب اچھی طرح جان لو کہ مجھے امید ہے کہ میں نیک انسانوں کے پاس پہنچوں گا، اگرچہ میں اس کی پوری ضمانت نہیں دے سکتا لیکن یہ بات کہ میں نہایت اچھے آقاؤں، یعنی دیوتاؤں، کے پاس پہنچوں گا، میں اس کی ضمانت ان تمام باتوں سے زیادہ دے سکتا ہوں۔ اسی لیے میں یکساں طور پر غمگین نہیں ہوں بلکہ مجھے یہ امید ہے کہ مرنے والوں کے لیے کچھ نہ کچھ ہے، اور جیسا کہ قدیم زمانے سے کہا جاتا ہے، اچھوں کے لیے بہت بہتر چیز ہے بہ نسبت بروں کے۔
Τι λοιπόν υπάρχει, ω Σώκρατες; είπεν ο Σιμμίας· ποίον από τα δύο, κρατών συ ο ίδιος διά τον εαυτόν σου την σκέψιν ταύτην, έχεις σκοπόν ν' αναχωρήσης απ' αυτήν την ζωήν ή ημπορείς να την κάμης γνωστήν και εις ημάς; Διότι εγώ τουλάχιστον νομίζω ότι τούτο είναι έν καλόν κοινόν και εις ημάς, και συγχρόνως είναι απολογία και διά σε, εάν μας κάμης να παραδεχθώμεν εκείνα τα οποία λέγεις.
سیمیاس نے کہا: تو وہ کیا چیز ہے، اے سُقراط؟ کیا تم یہ خیال اپنے تک ہی رکھ کر اس زندگی سے رخصت ہونا چاہتے ہو، یا اسے ہمارے لیے بھی واضح کر سکتے ہو؟ کیونکہ میرا خیال ہے کہ یہ ہمارے لیے بھی ایک مشترک فائدہ ہے، اور ساتھ ہی تمہارے لیے بھی ایک صفائی، اگر تم ہمیں اپنی بات پر قائل کر سکو۔
Αλλά θα προσπαθήσω, είπεν ο Σωκράτης. Κατά πρώτον δε ας εξετάσωμεν τούτον εδώ τον Κρίτωνα, τι είναι εκείνο, το οποίον μου φαίνεται ότι θέλει να είπη από πολλήν ώραν.
سُقراط نے کہا: میں کوشش کروں گا۔ لیکن پہلے ہم یہاں کریطو کی بات سن لیں، جو کافی دیر سے کچھ کہنا چاہ رہا ہے۔
Και τι άλλο βέβαια, ω Σώκρατες, είπεν ο Κρίτων, παρά εκείνο το οποίον από πολλήν ώραν μου λέγει ο μέλλων να σου δώση το δηλητήριον,¹⁰ ότι δηλαδή είναι χρεία να σου είπωμεν να ομιλής όσον το δυνατόν ολιγώτερον; Διότι, λέγει, ζεσταινόμεθα περισσότερον, όταν ομιλώμεν, και διόλου δεν πρέπει ζεστοί να λαμβάνωμεν το δηλητήριον· διότι αλλέως, όσοι κάμνουν τοιούτον τι, αναγκάζονται να πίνουν και δύο και τρεις φοράς.
کریطو نے کہا: اے سُقراط، اور کیا بات ہو سکتی ہے سوائے اس کے جو وہ شخص مجھے کافی دیر سے کہہ رہا ہے جو تمہیں زہر دینے والا ہے؟ وہ کہتا ہے کہ تمہیں چاہیے کہ جتنا ہو سکے کم بولو؛ کیونکہ وہ کہتا ہے کہ بولنے سے بدن زیادہ گرم ہو جاتا ہے، اور زہر لیتے وقت گرم نہیں ہونا چاہیے، ورنہ بعض لوگوں کو دو تین بار زہر پینا پڑتا ہے۔
Και ο Σωκράτης είπεν· Άφησέ τον να λέγη· ας ετοιμάζη το δηλητήριόν του διά να το δώση και δύο, εάν δε είναι χρεία, και τρεις φοράς.
سُقراط نے کہا: اسے کہنے دو؛ وہ اپنا زہر تیار رکھے، چاہے دو بار پلانا پڑے، اور اگر ضرورت ہو تو تین بار بھی۔
Αλλ' όμως ήξευρα κάπως τι θα είπης, είπεν ο Κρίτων αλλ' αυτός από πολλήν ώραν επιμένει και με ενοχλεί.
کریطو نے کہا: میں جانتا تھا کہ تم یہی کہو گے، مگر وہ کافی دیر سے اصرار کر رہا ہے اور مجھے تنگ کر رہا ہے۔
Άφησέ τον, είπεν ο Σωκράτης. Αλλ' εις σας λοιπόν τους δικαστάς θέλω τώρα ν' απολογηθώ περί των αιτίων διά τα οποία μου φαίνεται ότι άνθρωπος, ο οποίος αφιέρωσε την ζωήν του εις την φιλοσοφίαν, όταν πρόκειται ν' αποθάνη, ευλόγως πρέπει να έχη γενναιότητα, και ότι πρέπει να είναι πλήρης ελπίδος ότι εκεί (εις την άλλην ζωήν) θα επιτύχη μέγιστα αγαθά, αφ' ού αποθάνη. Εγώ λοιπόν θα προσπαθήσω να είπω, Σιμμία και Κέβη, τας αποδείξεις περί του ότι αυτά είναι όπως τα λέγω. Διότι όσοι έτυχε να καταγίνωνται σωστά εις την φιλοσοφίαν τρέχουν τον κίνδυνον να μη τους καταλαμβάνουν οι άλλοι ότι αυτοί κανέν άλλο έργον δεν κάμνουν παρά ν' αποθνήσκουν και να είναι αποθαμμένοι. Εάν λοιπόν τούτο είναι αληθές, θα ήτο βεβαίως γελοίον εις όλην των μεν την ζωήν να μη έχουν μέσα εις την καρδίαν των άλλο πράγμα παρά τούτο, δηλ. τον θάνατον όταν δε αυτός τέλος έλθη, να λυπώνται δι' εκείνο το πράγμα, το οποίον από πολύν καιρόν επεθύμουν και εζήτουν.
سُقراط نے کہا: اسے چھوڑ دو۔ اب میں تم قاضیوں کے سامنے اس بات کی صفائی پیش کرنا چاہتا ہوں کہ کیوں مجھے یہ معقول لگتا ہے کہ جس انسان نے اپنی زندگی فلسفے کے لیے وقف کی ہو، اسے مرنے کے وقت حوصلہ رکھنا چاہیے اور یہ پختہ امید رکھنی چاہیے کہ مرنے کے بعد وہ عظیم بھلائیاں پائے گا۔ میں، اے سیمیاس اور کیبیس، اس بات کے دلائل پیش کرنے کی کوشش کروں گا کہ معاملہ ویسا ہی ہے جیسا میں کہتا ہوں۔ کیونکہ جو لوگ درست طور پر فلسفے میں مشغول ہوتے ہیں، انہیں یہ خطرہ رہتا ہے کہ دوسرے لوگ یہ نہ سمجھیں کہ وہ اور کوئی کام نہیں کر رہے سوائے اس کے کہ مرنے کی تیاری میں ہیں اور گویا مر ہی چکے ہیں۔ اگر واقعی ایسا ہے، تو یہ نہایت مضحکہ خیز ہوگا کہ وہ ساری زندگی دل میں صرف موت ہی رکھتے رہیں، اور جب آخرکار وہ آ جائے تو اسی چیز پر رنجیدہ ہوں جس کی وہ مدت سے خواہش رکھتے اور تلاش کرتے رہے تھے۔
👏
ReplyDelete